Τα Θεμελιώδη Δικαιώματα του Ανθρώπου στα Συντάγματα της Εθνεγερσίας του 1821: Ανάλυση του Προκόπη Παυλόπουλου

Κατά την Πανηγυρική Εκδήλωση του «Πατριωτικού Ομίλου Απογόνων Αγωνιστών του 1821 και Ιστορικών Γενών της Ελλάδος» για την επέτειο της 25ης Μαρτίου 1821, ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Ακαδημαϊκός και Επίτιμος Καθηγητής της Νομικής Σχολής του ΕΚΠΑ, κ. Προκόπιος Παυλόπουλος, παρουσίασε μια ομιλία με θέμα: «Τα Θεμελιώδη Δικαιώματα του Ανθρώπου στα Συντάγματα της περιόδου της Εθνεγερσίας του 1821».

Πρόλογος

Η περίοδος που ακολούθησε την Εθνεγερσία της 25ης Μαρτίου 1821, μέχρι και την ίδρυση του Νεότερου Ελληνικού Κράτους με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου το 1830, χαρακτηρίζεται, από θεσμικοπολιτική σκοπιά, από τον λεγόμενο «συνταγματισμό» των Ελλήνων. Αυτός συνεπαγόταν την τάση για κατοχύρωση, κυρίως μέσω των Συνταγμάτων της εποχής, των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.

Παρόλο που ψήγματα ρυθμίσεων για αυτά τα δικαιώματα εντοπίζονται και στα «Τοπικά Πολιτεύματα» του 1821, όπως για παράδειγμα:

• Οι διατάξεις περί «χρεών ή καθηκόντων του Πολιτικού Συντάγματος» στον «Στρατοπολιτικό Οργανισμό της Νήσου Σάμου» (12 Μαΐου 1821).
• Οι διατάξεις περί «των γενικών δικαιωμάτων των κατοίκων της Νήσου Κρήτης» στο «Προσωρινό Πολίτευμα της Νήσου Κρήτης» (20 Μαΐου 1822).
• Το Πρώτο Κεφάλαιο του «Οργανισμού της Γερουσίας της Δυτικής Ελλάδος» (9 Νοεμβρίου 1821).
• Οι διατάξεις περί «Πολιτικών» και περί «Διακηρύξεως Δικαιωμάτων και Χρεών του Έλληνος» στη «Νομική Διάταξη της Ανατολικής Χέρσου Ελλάδος» (15 Νοεμβρίου 1821).
• Το «Πρώτο Κεφάλαιο» του «Οργανισμού της Πελοποννησιακής Γερουσίας» (27 Δεκεμβρίου 1821).

Ωστόσο, μια πιο συστηματική και εμπεριστατωμένη κατοχύρωση των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, επηρεασμένη κυρίως από τη Γαλλική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη (1789) και τη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων των ΗΠΑ (1791), επιτεύχθηκε από το 1822 έως το 1827. Αυτό έγινε αρχικά μέσω των Προσωρινών Συνταγμάτων της αγωνιζόμενης Ελλάδας (1822 και 1823) και τελικά μέσω του οριστικού «Πολιτικού Συντάγματος της Ελλάδος» (1827).

Ο «συνταγματισμός» των Ελλήνων κατά την επαναστατική περίοδο αντανακλούσε την ανάγκη για θεσμική εδραίωση της δημιουργίας ενός ανεξάρτητου και αυτόνομου Νεότερου Ελληνικού Κράτους, όπως επιβεβαιώθηκε το 1830. Παράλληλα, η πρώιμη κατοχύρωση των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του Ανθρώπου από τα Συντάγματα αυτά, ανταποκρινόταν στην ανάγκη για θεσμική εγγύηση των δικαιωμάτων των αγωνιζόμενων Ελλήνων, ως έκφραση της ελευθερίας τους μετά από τέσσερις αιώνες τυραννίας υπό τον οθωμανικό ζυγό.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το προοίμιο των δύο πρώτων προσωρινών Συνταγμάτων, του «Προσωρινού Πολιτεύματος της Ελλάδος» (1822) και του «Νόμου της Επιδαύρου» (1823), το οποίο ανέφερε:

“Το Ελληνικόν έθνος, το υπό την φρικώδη Ὀθωμανικήν δυναστείαν, μη δυνάμενον να φέρη τον βαρύτατον και απαραδειγμάτιστον ζυγόν της τυραννίας, και αποσείσαν αυτόν με μεγάλας θυσίας, κηρύττει σήμερον δια των νομίμων Παραστατών του, εις Ἐθνικήν συνηγμένων Συνέλευσιν, ενώπιον Θεού και ανθρώπων, «την Πολιτικήν αυτού ύπαρξιν κα ανεξαρτησίαν»”.

Διαβάστε εδώ ολόκληρη την ομιλία του Προκόπη Παυλόπουλου