Η Ευρωπαϊκή Ένωση Επιδιώκει την Επισιτιστική Ασφάλεια με Σχέδιο Δράσης για Λιπάσματα

Η Ευρωπαϊκή Ένωση αντιμετωπίζει μια κρίση στις τιμές των λιπασμάτων, η οποία εγκυμονεί κινδύνους για την επισιτιστική της ασφάλεια, για δεύτερη φορά τα τελευταία πέντε χρόνια. Ως απάντηση, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υιοθέτησε πρόσφατα ένα Σχέδιο Δράσης για τα Λιπάσματα, ένα ολοκληρωμένο πακέτο μέτρων που καλύπτει ολόκληρη την εφοδιαστική αλυσίδα, από την παραγωγή φυσικού αερίου έως την διάθεση των προϊόντων στα ράφια των σούπερ μάρκετ. Το σχέδιο αυτό έχει εκπονηθεί με πρωτοβουλία του Επιτρόπου Γεωργίας, Κρίστοφ Χάνσεν.

Η Λογική Πίσω από το Σχέδιο
Το σχέδιο βασίζεται στην κατανόηση ότι το 70-80% του κόστους παραγωγής αζωτούχων λιπασμάτων εξαρτάται από την τιμή του φυσικού αερίου. Η στρατιωτική κλιμάκωση στη Μέση Ανατολή, που ξεκίνησε στις 28 Φεβρουαρίου 2026, και ειδικότερα η διακοπή της εμπορικής κυκλοφορίας στα Στενά του Ορμούζ, ενός κρίσιμου σημείου για τις παγκόσμιες εξαγωγές αμμωνίας και ουρίας, έχουν οδηγήσει σε εκρηκτική αύξηση των τιμών. Τον Απρίλιο του 2026, οι τιμές των αζωτούχων λιπασμάτων στην ΕΕ ήταν ήδη 70% υψηλότερες σε σύγκριση με τον μέσο όρο του 2024 και 40 ποσοστιαίες μονάδες πάνω από τα επίπεδα του Φεβρουαρίου.

Ωστόσο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επισημαίνει ότι η παρούσα κρίση δεν είναι μόνο συγκυριακή, αλλά αποκαλύπτει και «επίμονες τρωτότητες» στην εφοδιαστική αλυσίδα. Η παραγωγική ικανότητα αμμωνίας στην ΕΕ έχει μειωθεί κατά σχεδόν 10% τα τελευταία χρόνια, με ορισμένες εγκαταστάσεις που αντιπροσώπευαν το 9% της ευρωπαϊκής παραγωγικής δυναμικότητας να έχουν κλείσει οριστικά από το 2023. Επιπλέον, η ΕΕ εισάγει σημαντικό ποσοστό των αναγκών της σε λιπάσματα: περίπου 30% σε αζωτούχα, 70% σε φωσφορικά και 40% σε καλιούχα.

«Η επισιτιστική ασφάλεια ξεκινά από την ασφάλεια των λιπασμάτων. Η Ευρώπη πρέπει να παράγει περισσότερα και να εξαρτάται λιγότερο από άλλους για τα θρεπτικά συστατικά που στηρίζουν τη γεωργία μας», δήλωσε ο Επίτροπος Χάνσεν, ενώ η Πρόεδρος της Κομισιόν, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, τόνισε ότι «η κλιματική ηγεσία και η οικονομική ανθεκτικότητα είναι αλληλένδετες».

Ανοιξιάτικη Ασφάλεια, Φθινοπωρινή Αβεβαιότητα
Η Κομισιόν επιβεβαιώνει ότι οι ανάγκες της τρέχουσας καλλιεργητικής περιόδου «φαίνεται να καλύπτονται». Ωστόσο, σοβαρή πίεση αναμένεται να ασκηθεί στην επόμενη σπαρτική περίοδο, που θα καθορίσει τη σοδειά του 2027. Πολλοί αγρότες έχουν ήδη αναβάλει τις αγορές λιπασμάτων λόγω των αυξημένων τιμών, προκαλώντας ανησυχίες για «αμπόδια στην εφοδιαστική αλυσίδα και αλλαγές στην επιλογή καλλιεργειών». Αυτό εγκυμονεί κίνδυνο μείωσης των αποδόσεων και της καλλιεργούμενης έκτασης, με συνέπειες στην παραγωγή τροφίμων που οι καταναλωτές ενδέχεται να νιώσουν κυρίως το 2027.

Τέσσερις Άξονες Παρέμβασης
Στο βραχυπρόθεσμο επίπεδο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προτείνει τέσσερις βασικούς άξονες δράσης:

• Ενίσχυση του Γεωργικού Αποθεματικού της ΚΑΠ: Η Επιτροπή θα κινητοποιήσει ένα «σημαντικό» ποσό από τον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό (το ύψος θα ανακοινωθεί σύντομα) για την παροχή άμεσης ρευστότητας στους πλέον πληγέντες αγρότες.
• Νομοθετικό Πακέτο Τροποποίησης της ΚΑΠ: Θα εισαχθεί νέο μέτρο ρευστότητας για αγρότες, ευελιξία στις προκαταβολές πληρωμών, νέο οικολογικό σχήμα για τη βελτίωση της αποδοτικότητας λίπανσης και επενδυτικά μέτρα για τη βιώσιμη χρήση θρεπτικών συστατικών.
• Ενεργοποίηση του Προσωρινού Πλαισίου Κρατικών Ενισχύσεων: Η Επιτροπή, υιοθετώντας το πλαίσιο στις 29 Απριλίου 2026, επιτρέπει στα κράτη μέλη να στηρίξουν γεωργικούς παραγωγούς που έχουν πληγεί από την κρίση.
• Δυνητική Ενεργοποίηση του Νέου Νόμου IMERA: Ο νόμος, που τίθεται σε ισχύ από τις 29 Μαΐου 2026, δίνει τη δυνατότητα στην Επιτροπή, εάν επιδεινωθεί η κατάσταση, να ζητήσει από το Συμβούλιο να ανακηρύξει τα λιπάσματα «κρίσιμα αγαθά», επιτρέποντας, μεταξύ άλλων, κοινές προμήθειες και επιτάχυνση αδειοδοτήσεων.

Από τον Φεβρουάριο του 2026, η Επιτροπή είχε ήδη προτείνει προσωρινές δασμολογικές ποσοστώσεις μηδενικού δασμού για την αμμωνία, την ουρία και άλλα αζωτούχα λιπάσματα από χώρες εκτός Ρωσίας και Λευκορωσίας, εκτιμώμενη εξοικονόμηση περίπου 60 εκατομμυρίων ευρώ σε εισαγωγικούς δασμούς. Οι δασμοί στις ρωσικές εισαγωγές αζωτούχων λιπασμάτων (που επιβλήθηκαν στις 20 Ιουνίου 2025) και η απαγόρευση εισαγωγής καλίου από τη Λευκορωσία παραμένουν σε ισχύ.

Βιολογικά Λιπάσματα, Κυκλική Οικονομία, ETS
Στο μεσοπρόθεσμο και μακροπρόθεσμο πλαίσιο, το σχέδιο θέτει τρεις στρατηγικούς στόχους: ενίσχυση της εγχώριας παραγωγής, ανάπτυξη βιο-βασισμένων και χαμηλών εκπομπών λιπασμάτων, και βελτίωση της διαφάνειας της αγοράς. Κεντρικό ρόλο θα διαδραματίσει η Σύμπραξη Αξιακής Αλυσίδας Λιπασμάτων, ένας δομημένος πολιτικός διάλογος μεταξύ παραγωγών, αγροτών και κρατών μελών, που θα θεσπιστεί σύντομα.

Για την απανθρακοποίηση, το σχέδιο παρεμβαίνει στο σύστημα εμπορίας εκπομπών. Στο πλαίσιο της επικείμενης αναθεώρησης του ETS, η Επιτροπή θα εξετάσει επιλογές για πρόσθετη ευελιξία στη βιομηχανία λιπασμάτων, συνδέοντας υποχρεώσεις απανθρακοποίησης και αύξησης εγχώριας παραγωγής. Ήδη, υπάρχει εξαίρεση στον Μηχανισμό Οριοθέτησης Άνθρακα (CBAM), καθώς τα λιπάσματα επωφελούνται από προσαύξηση 1% επί των προεπιλεγμένων τιμών, αντί 10%-30% που ισχύει για άλλους τομείς.

Στο σκέλος των βιολογικών λιπασμάτων, η Επιτροπή σχεδιάζει να θέσει σε εφαρμογή ελάχιστες απαιτήσεις ανάμειξης χαμηλών εκπομπών ή βιο-βασισμένου περιεχομένου, καθώς και συστήματα επισήμανσης, μέσω της Biotech Act II. Εξετάζεται επίσης η απλούστευση της χρήσης χωνεμένων υπολειμμάτων από βιοαεριοποιητές, η ανάκτηση αζώτου και φωσφόρου από λύματα, και η χαλάρωση γραφειοκρατικών εμποδίων στην «οδηγία νιτρικών».

Διαφάνεια και Ετοιμότητα
Η Επιτροπή αναγνωρίζει ότι η έλλειψη διαφάνειας στην αγορά λιπασμάτων επιδεινώνει την αστάθεια των τιμών. Το Παρατηρητήριο Αγοράς Λιπασμάτων θα ενισχυθεί με συστηματική συλλογή δεδομένων για τιμές, αποθέματα και παραγωγική ικανότητα σε επίπεδο κράτους μέλους. Η Επιτροπή θα αξιολογήσει επίσης επιλογές δημιουργίας αποθεματικών λιπασμάτων, συμπεριλαμβανομένων εποχικών ελάχιστων αποθεμάτων και κοινών προμηθειών.

Το Αδύνατο Σημείο
Παρά τις άμεσες προσπάθειες, υπάρχει ένα στρατηγικό παράδοξο: η εγχώρια βιομηχανία λιπασμάτων, που θα έπρεπε να αποτελεί αντίβαρο στις εισαγωγές, εξαρτάται κι εκείνη από το εισαγόμενο φυσικό αέριο. Η «πράσινη αμμωνία» (παραγόμενη αποκλειστικά από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας) παραμένει ακριβότερη από τις συμβατικές εναλλακτικές, και η χρηματοδότηση για βιομηχανική απανθρακοποίηση υστερεί σε σύγκριση με άλλους ενεργοβόρους κλάδους. Το Σχέδιο Δράσης είναι εκτενές και φιλόδοξο, αλλά ο χρόνος πιέζει, καθώς οι αγρότες αποφασίζουν τώρα τι θα σπείρουν το φθινόπωρο.