Η Πολιτική: Πειθώ ή Χειραγώγηση; Αναλύοντας τον Φόβο, την Ελπίδα και την Πόλωση στη Σύγχρονη Διακυβέρνηση

Της Αργυρώς Παπαδάτου, Φοιτήτρια του τμήματος Πολιτικής Επιστήμης του Παντείου Πανεπιστημίου

Η σύγχρονη πολιτική σκηνή δεν οικοδομείται γύρω από συνεκτικά προγράμματα ή ιδεολογικές διαμάχες, αλλά κυρίως μέσα από την προσεκτική διαχείριση συναισθημάτων.Ο φόβος, η ελπίδα και η πόλωση αποτελούν τους κεντρικούς μηχανισμούς πολιτικής επιρροής. Η επιλογή αυτών των συναισθημάτων δεν είναι τυχαία.Είναι στρατηγική, επαναλαμβανόμενη και μετρήσιμη.Η πολιτική δεν αποσκοπεί στο να μας κάνει να αισθανθούμε και να αντιδράσουμε ανάλογα με αυτό. Ο φόβος ενεργοποιείται όταν απαιτείται πειθαρχία παρά αποδοχή. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, όπου ο Donald Trump δημιούργησε μια αφήγηση γύρω από την υπαρξιακή απειλή: μετανάστες, <<εχθρικά ΜΜΕ>>, εσωτερικοί προδότες και θεσμοί που δήθεν εργάζονται ενάντια στον <<πραγματικό λαό>>. Σε αυτήν την περίπτωση, ο φόβος δεν χρησιμοποιείται ως προσωρινό μέσο αλλά ως μόνιμο εργαλείο για τη συσπείρωση της πολιτικής βάσης. Οι πραγματικές καταστάσεις απλοποιούνται σε απειλές και εχθρούς.

Στην ελληνική πραγματικότητα, η χρήση του φόβου είναι πιο εκλεπτυσμένη θεσμικά αλλά εξίσου ισχυρή παρουσία στην πολιτική ζωή μας.Η κυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη βασίζεται σημαντικά στο δίλημμα της σταθερότητας: οικονομική αβεβαιότητα ή επιστροφή στην κρίση (Μητσοτάκης ή Χάος). Σε αυτή την περίπτωση, ο φόβος δεν εκφράζεται κραυγαλέα αλλά υποδόρια. Ο πολίτης καλείται όχι να επιλέξει κατεύθυνση αλλά να αποφύγει τον κίνδυνο.Και στις δύο περιπτώσεις ο δημόσιος διάλογος περιορίζεται δραματικά: η αμφισβήτηση θεωρείται ανευθυνότητα ενώ οι εναλλακτικές λύσεις παρουσιάζονται ως απειλές.

Η ελπίδα έρχεται στο προσκήνιο όταν ζητείται συμμετοχή και ανοχή από τους πολίτες. Στις Ηνωμένες Πολιτείες εμφανίζεται κυρίως ως αντίβαρο στον φόβο χωρίς όμως να αποκτά σταθερότητα στην πολιτική της σημασία. Στην Ελλάδα εμφανίζεται περιστασιακά πριν τις εκλογές σαν υπόσχεση βελτίωσης ή <<επιστροφής στην κανονικότητα>>. Ωστόσο το πρόβλημα έγκειται όχι στην ίδια την ύπαρξη της ελπίδας αλλά στη στιγμή που διαψεύδεται αυτή χωρίς λογοδοσία από εκείνους που τη χρησιμοποίησαν ποικιλοτρόπως για ψηφοθηρία – έτσι δημιουργείται απογοήτευση που οδηγεί σε κυνισμό και αποχή από τα κοινά θέματα.Όταν εξασθενεί ο φόβος κι εξαντλείται η ελπίδα, τότε αναδύεται η πόλωση σαν κυρίαρχη δύναμη στη δημόσια σφαίρα των ΗΠΑ καθώς γίνεται τρόπος άσκησης διοίκησης αντί στρατηγικής προεκστρατείας μόνο κατά τις εκλογές- κοινωνικές ομάδες οργανώνονται γύρω από πολιτισμικούς και ταυτοτικούς διαχωρισμούς καθιστώντας τον συμβιβασμό σχεδόν ανέφικτο. Στην Ελλάδα παρατηρούμε ότι συχνά λειτουργεί ως υποκατάστατο ενός ολοκληρωμένου πολιτικού σχεδιασμού – οι συζητήσεις επικεντρώνουν σε ηθικά διλήμματα κι αντιπαραθέσεις αντί για συγκεκριμένα σχέδια δράσης , συμπιέζοντας τον δημόσιο διάλογο σε φωνασκίες χωρίς ουσία . Αντίστοιχα φαινόμενα υπάρχουν επίσης σε χώρες όπως Ιταλία όπου οι συναισθηματικοί τόνοι γίνονται κανονικότητα με κυβερνήτες όπως Giorgia Meloni .Σε αυτό το πλαίσιο , βλέπουμε ότι η ανόρθωση ακροδεξιών κινημάτων δεν αποτελεί ιστορική παρένθεση , μα προϊόν μιας συναισθηματικής έλλειψης. Αυτές οι ομάδες επενδύουν στον τρόμο δομώντας αφηγήματα εύκολων λύσεων στα περίπλοκα ζητήματα υποκαθιστώντας τις ουσιαστικές αλλαγές μέσω καθαρών αντιπαλών εικόνων έναντι των “εργαλείων” των παραδοσιακών κομμάτωνπου πολλές φορές αρνούνται ν’ αναγνωρίσουν αυτά τα συναίσματα . Προβάλλουν ξεκάθαρους στόχους απέναντι στις σύνθετες προσεγγίσεις .Όσο περισσότερο περιορίζεται το πεδίο δράσης στη διαχείριση εντυπώσεων λιγότερων αιτίων , τόσο περισσότερη χώρο βρίσκουν λαϊκοί λόγοι είτε αυτοφυείς είτε οργανωμένοι.

Συμπεραίνοντας , το κοινό μοτίβο μεταξύ Ελλάδας , ΗΠΑ καθώς επίσης διεθνώς δε πρόκειται για ιδεολόγημα ωστόσο αφορά λειτουργικές διαδικασίες : Τα αισθήματα χρησιμοποιούνται ώστε ν’ αντικαταστήσουν τη λογοδοσία ,τον ανταγωνισμό παρεμβάσεων καθώς επίσης τον θεσμό εποπτείας πάνω στους μηχανισμούς ρύθμισης τους ; Κανείς δε μπορεί ν’ αρνηθεί πως ακόμα κι αν φοβάσαι πως θα χάσεις λόγω συγκρούσεων ιδεών & αξιών ; Το σημαντικό όμως είναι μήπως τελικά όλα αυτά αναγνωρίζονται πλέον σαν εργαλεία χειρισμού παρά φυσικοί κανόνες κίνησης; Εκεί βρίσκεται ακριβώς ένα δείγμα αντοχής ενός δημοκρατικού κράτους.

Η σχέση ανάμεσα στους ανθρώπους & την πολιτική πρέπει πέρα πάντων διλημμάτων να μην πάψει ποτέ! Κάποτε θα πρέπει όλοι μαζί αποφασίσουμε αν πρόκειται μάλιστα ν΄ αξιοποιηθεί σωστά ώστε ν΄ αποτελεί υπόθεση ζωής όλων μας.