Ανάλυση του Τουρκο-Λιβυκού Μνημονίου: Νομική Ορθότητα και Προσομοίωση Δικαστικής Κρίσης

Η συζήτηση περί του «ακύρου» του Τουρκο-Λιβυκού Μνημονίου φαίνεται συχνά να έχει περισσότερο πολιτική παρά νομική χροιά. Ωστόσο, εάν εξετάσουμε το ζήτημα αποκλειστικά μέσω των εργαλείων του διεθνούς δικαίου, το συμπέρασμα γίνεται πιο σύνθετο, αλλά και πολύ πιο ενδιαφέρον. Το παρόν άρθρο επικεντρώνεται στην ανάλυση του Turkey–Libya Memorandum of Understanding και στη μελλοντική του πορεία, εάν κρινόταν από το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης (ICJ). Είναι το μνημόνιο ανυπόστατο, άκυρο ή απλώς αμφισβητήσιμο;

1. Ανυπόστατο: Στον χώρο του διεθνούς δικαίου, μια πράξη θεωρείται ανυπόστατη εάν στερείται ενός θεμελιώδους στοιχείου συγκρότησης, όπως, για παράδειγμα, η έλλειψη συναίνεσης κράτους. Στην περίπτωση του Μνημονίου, αυτό δεν ισχύει. Υπογράφηκε από διεθνώς αναγνωρισμένα κράτη, καταχωρίστηκε στον ΟΗΕ και υπήρξε ρητή συναίνεση των μερών. Ως εκ τούτου, δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως ανυπόστατο.

2. Απόλυτα άκυρο (void ab initio); Η ακυρότητα διεθνών συνθηκών διέπεται από τη Σύμβαση της Βιέννης για το Δίκαιο των Συνθηκών. Απόλυτη ακυρότητα υφίσταται μόνο σε περιπτώσεις καταναγκασμού μέσω βίας ή παραβίασης κανόνα jus cogens. Η οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών, ακόμη και εάν είναι νομικά εσφαλμένη, δεν συνιστά από μόνη της παραβίαση αναγκαστικού κανόνα διεθνούς δικαίου. Επομένως, το Μνημόνιο δεν είναι εύκολα ακυρώσιμο ex tunc.

3. Ακυρώσιμο; Σχετική ακυρότητα, για παράδειγμα λόγω παραβίασης εσωτερικού δικαίου της Λιβύης, θα μπορούσε να προβληθεί μόνο από το ίδιο το συμβαλλόμενο κράτος. Η Ελλάδα δεν έχει τη δυνατότητα να το «ακυρώσει» ευθέως. Μπορεί, ωστόσο, να το αμφισβητήσει και να μην το αναγνωρίσει ως δεσμευτικό έναντί της. Εδώ ακριβώς βρίσκεται η ουσία: το Μνημόνιο είναι νομικά υπαρκτό, αλλά δεν παράγει αποτελέσματα εις βάρος τρίτων (pacta tertiis).

Τι θα έκανε το ICJ; Το ICJ ακολουθεί μια παγιωμένη τριφασική μεθοδολογία για την οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών:

• Χάραξη προσωρινής μέσης γραμμής (equidistance).
• Εξέταση σχετικών περιστάσεων.
• Έλεγχος αναλογικότητας.

Αυτή η μεθοδολογία έχει επαναληφθεί σε πλήθος αποφάσεων (π.χ. Ρουμανία–Ουκρανία 2009, Νικαράγουα–Κολομβία 2012).

Α. Στάδιο Equidistance
Εάν το Δικαστήριο λάμβανε υπόψη τις ακτές της Τουρκίας, της Λιβύης, της Κρήτης, των Δωδεκανήσων και του Καστελλόριζου, η προσωρινή μέση γραμμή θα βρισκόταν σαφώς νοτιότερα από αυτήν που προβλέπει το Μνημόνιο. Το Μνημόνιο βασίζεται στη νομική υπόθεση ότι τα ελληνικά νησιά δεν επηρεάζουν την οριοθέτηση έναντι ηπειρωτικών ακτών. Αυτή η υπόθεση δεν ανταποκρίνεται στην πάγια νομολογία του Δικαστηρίου.

Β. Επήρεια Νησιών
Η νομολογία του ICJ δεν λειτουργεί με λογική «όλα ή τίποτα». Μεγάλα, κατοικημένα νησιά, όπως η Κρήτη, λαμβάνουν πλήρη επήρεια, ενώ μικρά ή απομονωμένα νησιά μπορεί να λάβουν μειωμένη. Μια ρεαλιστική εκτίμηση θα ήταν:

• Κρήτη: 80–100% επήρεια
• Ρόδος/Κάρπαθος: 60–80% επήρεια
• Καστελλόριζο: 20–50% επήρεια

Ο μηδενισμός της επήρειας ενός μεγάλου νησιού είναι εξαιρετικά σπάνιος.

Γ. Proportionality Test
Εάν η αναλογία σχετικών ακτών είναι περίπου 1:1, μια αναλογία θαλάσσιας επιφάνειας 1:3 θα κρινόταν δυσανάλογη. Η γραμμή που χάραξε το Μνημόνιο δημιουργεί έντονη γεωμετρική ανισορροπία, η οποία δύσκολα θα επιβίωνε σε δικαστικό επίπεδο.

Η UNCLOS και η Τουρκία
Η Τουρκία δεν έχει υπογράψει την United Nations Convention on the Law of the Sea (UNCLOS). Ωστόσο, το ICJ έχει κρίνει επανειλημμένα ότι βασικές διατάξεις της UNCLOS αντανακλούν εθιμικό διεθνές δίκαιο. Συνεπώς, η μη υπογραφή δεν απαλλάσσει από την εφαρμογή των θεμελιωδών αρχών οριοθέτησης.

Δ. Πιθανότητα Έκβασης υπέρ Ελλάδας
Εάν υπάρξει συνυποσχετικό και το ζήτημα τεθεί καθαρά ως οριοθέτηση, οι πιθανότητες είναι οι εξής:

• Σημαντικής απόκλισης από τη γραμμή του Μνημονίου: 75–85%.
• Πλήρους επιβεβαίωσης της ελληνικής μέσης γραμμής: 40–50%.

Το πιθανότερο σενάριο είναι μια συμβιβαστική γραμμή, με μειωμένη επήρεια για το Καστελλόριζο, αλλά ουσιαστική επήρεια για την Κρήτη.

Ε. Τι θα γίνει εάν αλλάξει η κυβέρνηση στη Λιβύη;
Η αλλαγή κυβέρνησης δεν καταργεί διεθνή συμφωνία, καθώς ισχύει η αρχή της συνέχειας του κράτους. Το Μνημόνιο θα μπορούσε να:

• Καταγγελθεί, εφόσον υπάρχει σχετική ρήτρα.
• Λυθεί κατόπιν συμφωνίας.
• Καταστεί πολιτικά ανενεργό, αλλά δεν εξαφανίζεται αυτομάτως.

Στ. Ρεαλιστικό Σενάριο Δεκαετίας
Το πιο πιθανό σενάριο δεν είναι η άμεση δικαστική επίλυση, αλλά η διατήρηση μιας ελεγχόμενης αμφισβήτησης. Το Μνημόνιο λειτουργεί ως εργαλείο γεωπολιτικής πίεσης, διαπραγματευτικός μοχλός και μηχανισμός αποτροπής ενεργειακών σχεδιασμών. Εάν, όμως, παγιωθούν άλλες οριοθετήσεις, όπως η συμφωνία οριοθέτησης μεταξύ Ελλάδας και Αιγύπτου, τότε το Τουρκο-Λιβυκό Μνημόνιο μπορεί να καταστεί νομικά υπαρκτό αλλά πρακτικά αδρανές.

Συμπέρασμα: Το Τουρκο-Λιβυκό Μνημόνιο δεν είναι ανυπόστατο ούτε προδήλως άκυρο. Είναι, όμως, νομολογιακά εύθραυστο ως προς τη γραμμή οριοθέτησης. Ενώπιον του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης, η πιθανότερη εξέλιξη δεν θα ήταν η τυπική «ακύρωσή» του, αλλά η αντικατάστασή του στην πράξη από μια νέα δικαστική γραμμή. Η τελική ισορροπία, ωστόσο, δεν θα κριθεί αποκλειστικά στη δικαστική αίθουσα. Θα κριθεί στη σύζευξη δικαίου και ισχύος. Και αυτό είναι το πραγματικό διακύβευμα της Ανατολικής Μεσογείου: το ποιος έχει την ισχύ να επιβάλει τις επιδιώξεις του, ακόμα κι αν το διεθνές δίκαιο δεν τον ευνοεί.

*Ο Δημήτρης Σταθακόπουλος είναι Οθωμανολόγος – Τουρκολόγος, διδάκτορας του Παντείου Πανεπιστημίου και συνεργάτης του Εργαστηρίου Τουρκικών και Ευρασιατικών Μελετών στο Πανεπιστήμιο Πειραιά.