Η «Προβλέψιμη» Στρατηγική της Τουρκίας: Μια Νομική Ανάλυση του Όρου «Απρόβλεπτος»

«Απρόβλεπτη» Τουρκία ή μια συνεπής, προβλέψιμη στρατηγική; Μια νομική αποδόμηση ενός πολιτικού στερεοτύπου, από τον Δρ. Δημήτρη Σταθακόπουλο.

Στη δημόσια συζήτηση γύρω από τα ελληνοτουρκικά θέματα, έχει επικρατήσει η χρήση του όρου «απρόβλεπτος Ερντογάν» ή «απρόβλεπτη Τουρκία». Η λέξη αυτή προκαλεί αίσθηση αιφνιδιασμού και αστάθειας. Ωστόσο, μια αυστηρή νομική εξέταση του όρου οδηγεί σε ένα διαφορετικό συμπέρασμα.

Το ερώτημα δεν είναι απλώς επικοινωνιακό, αλλά δογματικό: Μπορεί η συμπεριφορά της Τουρκίας να χαρακτηριστεί ως «απρόβλεπτη μεταβολή περιστάσεων» υπό την έννοια του δικαίου; Η απάντηση, βάσει αυστηρών νομικών κριτηρίων, είναι αρνητική.

Το «Απρόβλεπτο» ως Νομική Κατηγορία

Στον νομικό κλάδο, η έννοια του απροβλέπτου εμφανίζεται σε περιπτώσεις ανωτέρας βίας (σύμφωνα με το άρθρο 336 του Αστικού Κώδικα) και στη θεωρία της υπέρμετρης επαχθότητας (άρθρο 388 ΑΚ). Η νομολογία απαιτεί το γεγονός να μην ήταν δυνατό να προβλεφθεί με την άσκηση άκρας επιμέλειας, να κρίνεται αντικειμενικά, να αξιολογείται ex ante (εκ των προτέρων) και να υπερβαίνει τον συνήθη κύκλο κινδύνων. Το αιφνιδιαστικό δεν ταυτίζεται απαραίτητα με το νομικά απρόβλεπτο. Απρόβλεπτο είναι αυτό που εκφεύγει της ιστορικής κανονικότητας.

Η Διεθνής Νομική Οπτική

Στο διεθνές δίκαιο, η αντίστοιχη ρύθμιση βρίσκεται στο άρθρο 62 της Σύμβασης της Βιέννης για το Δίκαιο των Συνθηκών, η οποία αναφέρεται στη θεμελιώδη μεταβολή των περιστάσεων (rebus sic stantibus).

Η εφαρμογή της προϋποθέτει:

• Θεμελιώδη μεταβολή.
• Απρόβλεπτο χαρακτήρα.
• Ανατροπή της ουσιώδους βάσης συναίνεσης.
• Μη ενσωμάτωση του κινδύνου στην ίδια τη συμφωνία.

Η διεθνής πρακτική είναι εξαιρετικά περιοριστική. Τα κράτη δεν μπορούν να επικαλούνται «απρόβλεπτο» για πολιτικές που εντάσσονται στον φυσικό γεωπολιτικό τους ορίζοντα.

Η Τουρκική Στρατηγική: Μοτίβο και Συνέχεια

Η πολιτική του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν δεν παρουσιάζει στοιχεία δογματικής ρήξης. Αντιθέτως, εμφανίζει συνέπεια, σταθερή αναθεωρητική ρητορική, διαχρονική αμφισβήτηση θαλάσσιων ζωνών, επαναλαμβανόμενο κύκλο κλιμάκωσης-αποκλιμάκωσης, εργαλειοποίηση μεταναστευτικών ροών και χρήση της έντασης ως διαπραγματευτικού εργαλείου. Η συμπεριφορά αυτή δεν είναι συγκυριακή, ούτε ιστορικά πρωτοφανής, ούτε αποτελεί αιφνίδια μεταβολή. Αποτελεί στρατηγική συνέχεια.

Πότε θα υπήρχε νομικά «απρόβλεπτο»;

Θα μπορούσε να τεθεί ζήτημα απροβλέπτου εάν η Τουρκία:

• Εγκατέλειπε αιφνιδίως το αναθεωρητικό της πλαίσιο.
• Υιοθετούσε πλήρως νέο γεωπολιτικό δόγμα.
• Κινούνταν εκτός των δημόσια διακηρυγμένων στόχων της.

Τίποτε από τα παραπάνω δεν έχει συμβεί. Η αναθεωρητική κατεύθυνση είναι δηλωμένη, η γεωπολιτική αναβάθμιση αποτελεί σταθερό στόχο και η τακτική της ελεγχόμενης έντασης επαναλαμβάνεται. Επομένως, δεν πρόκειται για απρόβλεπτη μεταβολή περιστάσεων, αλλά για έναν προβλέψιμο γεωπολιτικό κίνδυνο.

Ο όρος «απρόβλεπτος» δημιουργεί ψυχολογία αιφνιδιασμού, αίσθηση χαοτικής απειλής και στρατηγική αμηχανία. Όμως, όταν ένας δρών είναι προβλέψιμα αναθεωρητικός, οι κινήσεις του μπορούν να αναλυθούν, τα μοτίβα του να χαρτογραφηθούν και οι αντιδράσεις να προετοιμαστούν. Το πρόβλημα δεν είναι η αστάθεια, αλλά η σταθερή πίεση.

Συμπέρασμα

Με βάση τα κριτήρια της ανωτέρας βίας, τη θεωρία της υπέρμετρης επαχθότητας και τη ρύθμιση του άρθρου 62 της Σύμβασης της Βιέννης για το Δίκαιο των Συνθηκών, η Τουρκία δεν πληροί τη νομική έννοια του «απρόβλεπτου». Η συμπεριφορά της εντάσσεται σε ένα ιστορικό πρότυπο, αποτελεί ενσωματωμένο γεωπολιτικό παράγοντα και δεν συνιστά αιφνίδια ανατροπή θεμελιωδών δεδομένων. Η ουσία δεν είναι αν η Τουρκία είναι απρόβλεπτη, αλλά ότι είναι προβλέψιμα αναθεωρητική.