Ανασκαφικά Ευρήματα στο Βρετανικό Ναυάγιο “ΜΕΝΤΩΡ”: Νέα Στοιχεία από την Υποβρύχια Έρευνα
Συνεχίσθηκε το 2025 η συστηματική υποβρύχια αρχαιολογική έρευνα της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων στο ιστορικό ναυάγιο ΜΕΝΤΩΡ, υπό την διεύθυνση του αρχαιολόγου, Δρ. Δημητρίου Κουρκουμέλη-Ροδοστάμου, Αναπληρωτή Προϊστάμενου της Υπηρεσίας. Το μπρίκι ΜΕΝΤΩΡ, που βυθίσθηκε τον Σεπτέμβριο του 1802 έξω από το λιμάνι του Αβλέμονα στα νοτιοανατολικά των Κυθήρων, ήταν ένα από τα ιδιόκτητα πλοία του
Η συστηματική υποβρύχια αρχαιολογική έρευνα της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων συνεχίστηκε το 2025 στο ιστορικό ναυάγιο του μπρικιού «ΜΕΝΤΩΡ», υπό τη διεύθυνση του αρχαιολόγου Δρ. Δημητρίου Κουρκουμέλη-Ροδοστάμου, Αναπληρωτή Προϊστάμενου της Υπηρεσίας. Το «ΜΕΝΤΩΡ», ένα από τα ιδιόκτητα πλοία του Λόρδου Elgin, βυθίστηκε τον Σεπτέμβριο του 1802 στα ανοιχτά του λιμανιού του Αβλέμονα, στα νοτιοανατολικά των Κυθήρων. Το πλοίο χρησιμοποιήθηκε για τη μεταφορά αρχαιοτήτων, συμπεριλαμβανομένων τμημάτων από το γλυπτό αρχιτεκτονικό διάκοσμο των μνημείων της Ακρόπολης.
Κατά την εφετινή ανασκαφική περίοδο, επικεντρώθηκαν οι έρευνες σε περιοχές δυτικά και βόρεια από το σωζόμενο τμήμα του σκαριού του πλοίου (εικ. 1).
Αρχικά, ορίστηκε μια ανασκαφική τομή, η οποία ονομάστηκε συμβατικά Τομή 1/2025, σε απόσταση περίπου πέντε μέτρων δυτικά του σωζόμενου σκαριού. Σκοπός της τομής ήταν να διερευνηθεί η πιθανή διατήρηση υπολειμμάτων από το σκαρί του πλοίου. Κατά την ανασκαφή, δεν εντοπίστηκαν ίχνη του πλοίου (εικ. 2, 3), γεγονός που ενισχύει την υπόθεση ότι το σκαρί, μετά τη βύθισή του, παρέμεινε εκτεθειμένο στον πυθμένα για μεγάλο διάστημα, με αποτέλεσμα την ταχεία αποσύνθεσή του. Σε αυτό συνέβαλε καθοριστικά η πρώτη απόπειρα ανέλκυσης του φορτίου το 1802, κατά την οποία οι σφουγγαράδες, αντιμετωπίζοντας δυσκολίες πρόσβασης στο εσωτερικό, προχώρησαν στο άνοιγμα εισόδου στο αμπάρι διαμέσου του πετσώματος του πλοίου.
Η εισροή υδάτων στο σημείο αυτό, κατά την πρόσκρουση του πλοίου στα βράχια, όπως περιγράφεται στις επιστολές του γραμματέα του Λόρδου Elgin, William Hamilton, ο οποίος συντόνιζε την ανέλκυση, οδήγησε στην ολοσχερή καταστροφή του μεγαλύτερου τμήματος του σκαριού. Η ανασκαφή της τομής 1/2025 ολοκληρώθηκε σε βάθος περίπου -1 μέτρου από την επιφάνεια του πυθμένα (-21,9 μέτρα από την επιφάνεια της θάλασσας), χωρίς να ανευρεθούν ίχνη από το σκαρί.
Η δεύτερη ανασκαφική τομή, Τομή 2/2025, διενεργήθηκε βόρεια του σωζόμενου τμήματος της τρόπιδας, με στόχο τη διαπίστωση τυχόν διασποράς υπολειμμάτων του σκαριού προς αυτή την περιοχή (εικ. 1, 4).
Παρόλο που δεν εντοπίστηκαν θραύσματα από το πέτσωμα του πλοίου, ανακαλύφθηκαν αντικείμενα που σχετίζονται με τον εξοπλισμό του, καθώς και θραύσματα σκευών καθημερινής χρήσης (εικ. 7 α – β).
Επιπλέον, βρέθηκαν θραύσματα από την εξωτερική επιχάλκωση του πετσώματος του πλοίου, η οποία προστάτευε τα ύφαλα τμήματα. Φαίνεται ότι το κατώτερο τμήμα, και κυρίως η τρόπιδα, ενισχύονταν περαιτέρω με φύλλα μολύβδου. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ένα τμήμα της επιχάλκωσης που βρίσκεται στο σημείο σύνδεσης των φύλλων χαλκού με τα φύλλα μολύβδου (εικ. 8 – 9).
Μεταξύ των άλλων ευρημάτων, ξεχωρίζει ένα τμήμα πήλινης πλάκας, που πιθανώς σχετίζεται με τη μόνωση της εστίας του πλοίου. Η πλάκα εντοπίστηκε σε μικρή απόσταση από την τρόπιδα (εικ. 10 – 11).
Τέλος, αξίζει να σημειωθεί ο εντοπισμός ενός μαρμάρινου διακοσμητικού στοιχείου (εικ. 12 – 13). Πρόκειται για θραύσμα μαρμάρινης πλάκας με διακοσμητική σταγόνα, το οποίο ανήκει είτε σε κανόνα επιστυλίου, είτε σε πρόμοχθο γείσου. Το θραύσμα έχει μέγιστες διαστάσεις 9,3 εκ. (μήκος) x 4,7 εκ. (πλάτος), ενώ η σταγόνα έχει διάμετρο 6,51 εκ. και ύψος 2,2 εκ. (εικ. 14). Οι διαστάσεις της σταγόνας μπορούν να συγκριθούν με τις μετρήσεις του Αν. Ορλάνδου σχετικά με τις διακοσμητικές σταγόνες του επιστυλίου του Παρθενώνα. Πρόκειται για το πρώτο εύρημα γλυπτού διακόσμου προερχόμενου από το πολύτιμο φορτίο που μετέφερε το «ΜΕΝΤΩΡ», το οποίο σε μεγάλο βαθμό ανασύρθηκε κατά την πρώτη απόπειρα ανέλκυσης του 1802. Η περαιτέρω μελέτη και η ολοκλήρωση των εργασιών συντήρησης αναμένεται να προσφέρουν περισσότερα στοιχεία για το μνημείο προέλευσής του.
Στην υποβρύχια ανασκαφική περίοδο του 2025 συμμετείχαν επιστήμονες διαφόρων ειδικοτήτων, όπως αρχαιολόγοι, θαλάσσιοι βιολόγοι, εκπαιδευτές καταδύσεων, υποβρύχιοι φωτογράφοι, συντηρητές αρχαιοτήτων και τεχνικοί βυθού. Συγκεκριμένα, συμμετείχαν οι: Δρ. Αλέξανδρος Τούρτας, Δρ. Έλενα Μπονέλου, Άρης Μιχαήλ, Δρ. Γιάννης Ίσσαρης, Δρ. Ελπίδα Καραδήμου, Βασίλης Τσιαΐρης (ΜΑ), Χρύσα Φουσέκη, Ειρήνη Μάλλιου, Σπύρος Μουρέας, Γιώργος Μπουζαλάκος, Στέφανος Κόντος, Μανουήλ Κουρκουμέλης, Μαρία Τσόκλα.
