Το Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας Εμπλουτίζεται με Δώδεκα Νέες Καταγραφές και μία Καινοτόμο Πρακτική

Το Υπουργείο Πολιτισμού ανακοινώνει με ιδιαίτερη χαρά την προσθήκη δώδεκα νέων στοιχείων και την ανάδειξη μίας σημαντικής Καλής Πρακτικής στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας. Αυτή η εξέλιξη εντάσσεται στο πλαίσιο της υλοποίησης της Σύμβασης για τη Διαφύλαξη της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, η οποία εφαρμόζεται από το 2006. Η Διεύθυνση Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, σε συνεργασία με την Εθνική Επιστημονική Επιτροπή για την Εφαρμογή της Σύμβασης (UNESCO, 2003), επεξεργάστηκε μεθοδικά τα στοιχεία που υποβλήθηκαν, οδηγώντας στην εγγραφή των νέων αυτών στοιχείων. Το Εθνικό Ευρετήριο, με αυτές τις νέες προσθήκες, φτάνει πλέον τα 164 καταγεγραμμένα στοιχεία και μία Καλή Πρακτική Διαφύλαξης της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς.

Η Υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, υπογράμμισε τη σημασία αυτής της εξέλιξης, δηλώνοντας: «Η εγγραφή των δώδεκα νέων στοιχείων και της Καλής Πρακτικής στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, που επετεύχθη σε αγαστή συνεργασία με τις κοινότητες και τους αρμόδιους φορείς, αποσκοπεί στη διαφύλαξη των παραδόσεων και την απρόσκοπτη μετάδοσή τους στις νεότερες γενιές. Αποτελεί αναγνώριση της ζωντανής παράδοσης που συνδέει τις κοινότητες με την τοπική τους ιστορία και την ταυτότητά τους. Κάθε στοιχείο που καταγράφουμε αντανακλά την πλούσια πολυμορφία της άυλης πολιτιστικής μας κληρονομιάς, τις δεξιότητες, τη φαντασία και τη συλλογική μνήμη των ανθρώπων μας. Η διαφύλαξή της δεν αποτελεί μόνο πράξη σεβασμού προς το παρελθόν, αλλά και μια πολύτιμη επένδυση στη συνέχεια και την ανανέωση της κοινότητας, στη μετάδοση στέρεων γνώσεων στις επόμενες γενιές και στην ενίσχυση της πολιτιστικής μας ταυτότητας. Μέσα από τη συμμετοχή και τη διάδοση αυτής της παράδοσης, η κληρονομιά μας παραμένει ζωντανή, απόλυτα προσβάσιμη και συλλογικά διαχειρίσιμη».

Ακολουθούν τα 12 στοιχεία που εντάσσονται στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας και η αναδειχθείσα Καλή Πρακτική:

Λιαστός οίνος Μαλβαζία Μονεμβασίας, Κρήτης και Πάρου.
Ο λιαστός οίνος Μαλβαζία, ένα γλυκό και αρωματικό κρασί, παράγεται από λιαστά σταφύλια συγκεκριμένων τοπικών ποικιλιών. Τα σταφύλια συλλέγονται υπερώριμα και στη συνέχεια λιάζονται, ώστε να αφυδατωθούν μερικώς και να αυξηθεί η συγκέντρωση σακχάρων και άλλων συστατικών. Το κρασί αυτό, γνωστό ως «το πιο φημισμένο κρασί της ιστορίας», ξεκίνησε την πορεία του τον 12ο αιώνα από τη Μονεμβασία (Mal(e)vasia, Napoli diMalvasia) και επεκτάθηκε στις Κυκλάδες και κυρίως στην ενετοκρατούμενη Κρήτη, όπου σημείωσε τη μεγαλύτερη παραγωγή και εμπορία μέσω Βενετών και Γενουατών εμπόρων. Για έξι αιώνες κυριάρχησε στην Ευρώπη, υμνήθηκε από σημαντικές προσωπικότητες και αναπαράχθηκε σε οίνους «κατ’ όνομα Μαλβαζία» σε όλη τη Μεσόγειο. Τις τελευταίες δεκαετίες, η παραδοσιακή αμπελοκαλλιέργεια και οινοποίηση αναβίωσε στη Μονεμβασία, στην Κρήτη και στην Πάρο, δημιουργώντας οίνους ΠΟΠ που ενσωματώνουν τις παραδοσιακές τεχνικές και την ιστορική μνήμη.

Τα Αγιοβασιλιάτικα Καραβάκια της Χίου
Στη Χίο, η παραμονή Πρωτοχρονιάς γιορτάζεται με έναν ξεχωριστό διαγωνισμό καραβακιών. Κατασκευασμένα με αφοσίωση καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους από ομάδες των συνοικιών της πόλης και των προαστίων, τα λεπτομερή αντίγραφα πολεμικών ή εμπορικών πλοίων παρουσιάζονται το απόγευμα της 31ης Δεκεμβρίου στην κεντρική πλατεία Βουνακίου-Νικολάου Πλαστήρα. Οι «πληρώματα», ψάλλοντας παραδοσιακά κάλαντα και παινέματα για τα καραβάκια τους και τη νέα χρονιά, διαγωνίζονται μεταξύ τους. Με αυτόν τον μοναδικό τρόπο, η Χίος τιμά τη ναυτική της παράδοση, τους ξενιτεμένους ναυτικούς της και τον Ελληνικό Στόλο που την απελευθέρωσε το 1912.

Κεσκέκι Μελισσίων
Το Κεσκέκι, ένα κοινοτικό έθιμο με ρίζες στη Μικρά Ασία, διατηρείται ζωντανό στα Μελίσσια Αττικής από απογόνους Μικρασιατών προσφύγων. Την παραμονή της εορτής του Αγίου Γεωργίου, μέλη του Μικρασιατικού Πολιτιστικού Συλλόγου Άγιος Γεώργιος Γκιούλμπαξε, συμμετέχουν εθελοντικά στην προετοιμασία του εθίμου. Χρησιμοποιώντας μοσχαρίσιο κρέας και αποφλοιωμένο σιτάρι, υλικά που βράζουν όλη τη νύχτα σε μεγάλα καζάνια στην αυλή της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου, δημιουργούν το παραδοσιακό γεύμα. Μετά τη θεία λειτουργία, το φαγητό ευλογείται και μοιράζεται στους παρευρισκόμενους ως πράξη μνήμης, ευλογίας και ενότητας. Ακολουθεί γλέντι για όλη την κοινότητα με μουσική και χορό, προβάλλοντας τις αξίες της αλληλεγγύης και της διατήρησης της ιστορικής κληρονομιάς.

Τηγανίτες Ροδαυγής Άρτας
Οι νόστιμες τηγανίτες της Ροδαυγής Άρτας, που ετοιμάζονται εύκολα, απαιτούν αγνό αλεύρι, χλιαρό νερό, αλάτι, τοπικό τσίπουρο, λάδι για το τηγάνισμα και ζάχαρη ή μέλι. Συνδέονται στενά με την κοινωνική ζωή του χωριού και προσφέρονται παραδοσιακά στην ετήσια Γιορτή Κάστανου, τα Χριστούγεννα, στους γάμους και στις λεχώνες. Αποτελούν επίσης μια ευχάριστη έκπληξη για κάθε επισκέπτη, αφού η νοικοκυρά τις ετοιμάζει για να γλυκάνει και να ευχαριστήσει τους καλεσμένους της. Ιδιαίτερο γευστικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν επίσης οι αρτύσιμες και οι λαχανοτηγανίτες, που παρασκευάζονται με την προσθήκη αβγών, τυριού φέτας ή γάλακτος στα βασικά υλικά.

Στολισμός και Περιφορά Επιταφίων στην Άρτα
Μετά την Ακολουθία των Παθών το βράδυ της Μεγάλης Πέμπτης, ενορίτες κάθε ηλικίας από όλες τις ενορίες της Άρτας αναλαμβάνουν τον παραδοσιακό στολισμό των Επιταφίων. Συγκεντρώνουν λουλούδια εποχής και, κυρίως γυναίκες και παιδιά, στολίζουν τους επιταφίους ψάλλοντας ευλαβικά εγκώμια και θρήνους. Το έθιμο αυτό αναδεικνύει και ενισχύει τη βυζαντινή ταυτότητα με την οποία η Άρτα βιώνει τη Μεγάλη Εβδομάδα. Τη Μεγάλη Παρασκευή το βράδυ, οι Επιτάφιοι από όλους τους ναούς της πόλης συγκεντρώνονται στον κεντρικό πεζόδρομο (οδό Σκουφά) για μια περιφορά με κατάνυξη. Στις πιο απομακρυσμένες ενορίες, η περιφορά πραγματοποιείται εντός των συνοικιών και των χωριών.

Καλές και Μπράμδες στη Σκόπελο
Οι Καλές και Μπράμδες είναι ένα αποκριάτικο δρώμενο που λαμβάνει χώρα την Τυρινή, την τελευταία Κυριακή της Αποκριάς. Πρόκειται για μια παρωδία της πομπής του παραδοσιακού γάμου. Ένας άντρας μεταμφιέζεται σε νύφη και μια γυναίκα σε γαμπρό, με την κουμπάρα και τον κουμπάρο να τους συνοδεύουν. Πλήθος κόσμου, ντυμένος με παραδοσιακές, κυρίως τοπικές, φορεσιές, ακολουθεί την πομπή, η οποία πλαισιώνεται από μουσικά παραδοσιακά όργανα. Οι συμμετέχοντες παρελαύνουν σε όλη τη Χώρα της Σκοπέλου, τραγουδώντας το τοπικό τραγούδι «Άντε να πάμε Βλάχα». Κάθε στάση σε πλατεία συνοδεύεται από χορό, τραγούδια και κεράσματα από τους κατοίκους της κάθε γειτονιάς. Η πομπή ολοκληρώνεται στην παραλία του νησιού, με ένα γλέντι που συμμετέχει όλη η τοπική κοινωνία.

Κρητική μαντινάδα
Η μαντινάδα, ως προφορική ποιητική μορφή, υπερβαίνει την απλή λογοτεχνική διάσταση. Συνδέεται άρρηκτα με κάθε πτυχή της ζωής στην Κρήτη, συμπυκνώνοντας σε δύο δεκαπεντασύλλαβους, ομοιοκατάληκτους στίχους, στην κρητική διάλεκτο, το κρητικό τοπίο και τον κρητικό ψυχισμό, με νοηματική πληρότητα. Χαρακτηρίζεται από αυτοσχεδιασμό, λεκτική δεξιοτεχνία και δυναμική αλληλεπίδραση μεταξύ των φορέων της, εμπεριέχοντας το σώμα, τη φωνή, τον χώρο και τον χρόνο, διαμορφώνοντας μια ολοκληρωμένη εμπειρία για φορέα και κοινό. Ο πυρήνας της βρίσκεται στις κοινότητες, καθώς αυτές διασφαλίζουν τη διαγενεακή μετάδοση, τη διαμόρφωση και την ανανέωσή της. Η μαντινάδα λειτουργεί ως κατεξοχήν φορέας συλλογικής μνήμης και τοπικής ταυτότητας.

Η τέχνη του παραδοσιακού βιολιού
Το βιολί έχει καθιερωθεί ως ένα από τα πλέον δημοφιλή όργανα στην ελληνική παραδοσιακή και αστική λαϊκή μουσική, διαδραματίζοντας ουσιώδη ερμηνευτικό ρόλο στον μουσικό πολιτισμό πολλών τοπικών παραδόσεων από τον 19ο αιώνα. Ως ερμηνευτική τέχνη, παρουσιάζει εξαιρετική ποικιλία εκφραστικών ιδιωμάτων, έχοντας αναπτύξει τη δική της μουσική φυσιογνωμία σε κάθε περιοχή, ενώ παράλληλα διατηρεί κοινά γνωρίσματα σε όλον τον ελληνικό χώρο, καθιστώντας το, γενικά, ένα ενιαίο μουσικό φαινόμενο.

Χορός της Αντρομάνας στη Δεσκάτη Γρεβενών
Κατά την εβδομάδα της Διακαινησίμου, στη Δεσκάτη Γρεβενών, κορυφώνονται τα Πασχαλόγιορτα με το δρώμενο του «ξεπροβοδίσματος της Πασχαλιάς», την Παρασκευή της εορτής της Ζωοδόχου Πηγής. Οι κάτοικοι αποχαιρετούν το Πάσχα στην κεντρική πλατεία, χορεύοντας σε ομόκεντρους, ξεχωριστούς κύκλους ανδρών και γυναικών, χωρίς τη συνοδεία μουσικών οργάνων. Η «Αντρομάνα», που σχηματίζεται από νέους άντρες σε μια τρίπατη ανθρώπινη πυραμίδα, αποτελεί το αποκορύφωμα αυτών των χορών, ιδιαίτερα όταν αλλάζει ο ρυθμός των τραγουδιών και γίνεται ταχύτερος.

Το κοπανέλι της Σαλαμίνας
Το κοπανέλι, μια σύνθετη τεχνική κλωστοποιίας, δημιουργείται με τη χρήση ξύλινων καρουλιών, παράγοντας πλήθος χρηστικών και διακοσμητικών δαντελών. Αυτές οι δαντέλες αποτελούν εξαρτήματα της κουλουριώτικης φορεσιάς, είδη προίκας, κοσμήματα και γυναικεία αξεσουάρ. Η ονομασία «κοπανέλι» προέρχεται από τα μακρόστενα ξυλάκια (καρουλάκια) που χτυπιούνται μεταξύ τους κατά την πλέξη των νημάτων, τα οποία είναι στερεωμένα πάνω σε κυλινδρικό μαξιλάρι. Η τεχνική της Σαλαμίνας διαφέρει από άλλες περιοχές λόγω του μεγάλου αριθμού «κοπανελιών» που χρησιμοποιούνται. Αν και η τεχνική αυτή έχει αιώνες ιστορίας, παραμένει ζωντανή παράδοση στη Σαλαμίνα, ασκούμενη τόσο από ομάδες γυναικών όσο και από μεμονωμένες τεχνίτριες.

Τράτα (Φρεγάδα) Σκοπέλου
Η «Τράτα», ένα αποκριάτικο δρώμενο της Σκοπέλου, λαμβάνει χώρα την τελευταία Κυριακή της Αποκριάς. Αποκλειστικά άνδρες κατασκευάζουν σκελετούς βάρκας από καλάμια, με έναν τενεκέ στη μέση για τη φωτιά. Οι «τραταραίοι», σηκώνοντας το ομοίωμα του σκάφους, το φέρουν σε πομπή στον οικισμό, ντυμένοι με παλιά ρούχα. Μέσω αστείων δρωμένων, άσεμνων τραγουδιών και πειραγμάτων προς το κοινό, σατιρίζουν ναυτικούς, πειρατές και την «cαπετάνισσα». Η πομπή καταλήγει στη θάλασσα, ενώ σε στάσεις, νοικοκυρές από κάθε γειτονιά προσφέρουν εδέσματα και κρασί. Το έθιμο, ζωντανό και άρρηκτα συνδεδεμένο με τη θάλασσα, αντλεί έμπνευση από τη ναυτική ιστορία και τη ναυπηγική παράδοση του νησιού. (Εναλλακτική περιγραφή: Η «Τράτα» είναι αποκριάτικο δρώμενο της Σκοπέλου που τελείται την τελευταία Κυριακή της Αποκριάς. Αποκλειστικά άρρενα μέλη της κοινότητας, διαφόρων ηλικιών, με κωμικές αποκριάτικες ενδυμασίες, κατασκευάζουν από πρόχειρα υλικά ομοιώματα βάρκας τα οποία περιφέρουν στη Χώρα της Σκοπέλου, πραγματοποιώντας στάσεις σε πλατείες και τρίστρατα πριν τα ρίξουν, φλεγόμενα, στη θάλασσα. Το έθιμο αντλεί έμπνευση από τη ναυτική ιστορία και τη ναυπηγική παράδοση του νησιού.)

Τα Λαζαρίτικα Κάλαντα στην Κρηνίτσα Τρικάλων
Τα Λαζαρίτικα Κάλαντα αποτελούν παραδοσιακά τραγούδια που αποδίδονται από τις «Λαζαρίνες» στην Κρηνίτσα Τρικάλων το Σάββατο του Λαζάρου. Τα τραγούδια αυτά, που σχετίζονται με τον έρωτα, την ομορφιά, την αγάπη και την ξενιτειά, είναι αναπόσπαστο κομμάτι της τοπικής παράδοσης. Το απόγευμα της Παρασκευής, παραμονή του Λαζάρου, τα κορίτσια συλλέγουν αγριολούλουδα και άνθη κήπου, στολίζοντας τα καλάθια τους. Το πρωί του Σαββάτου, συγκεντρώνονται στην εκκλησία του χωριού, όπου ξεκινούν την απόδοση των καλάντων με το τραγούδι «Εκκλησίτσα φουντωτή…». Στη συνέχεια, περιδιαβαίνουν όλα τα σπίτια της Κρηνίτσας, αποδίδοντας συλλογικά τα Λαζαρίτικα Κάλαντα.

Ανάδειξη, διαφύλαξη και αξιοποίηση της άυλης πολιτιστικής και αγροδιατροφικής κληρονομιάς, στη Λήμνο
Η Καλή Πρακτική που αναπτύχθηκε στη Λήμνο από το MedINA αποτελεί ένα ολοκληρωμένο και συμμετοχικό μοντέλο για την ανάδειξη, διαφύλαξη και αξιοποίηση της άυλης πολιτιστικής και αγροδιατροφικής κληρονομιάς. Συνδέει τη ζώσα παράδοση με τη βιώσιμη τοπική ανάπτυξη. Η ανάδειξη και η διαφύλαξη επιτυγχάνονται μέσω συστηματικής τεκμηρίωσης και οπτικοακουστικής καταγραφής, ένταξης πρακτικών στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, καθώς και μετάδοσης γνώσης μέσω εκδόσεων, ψηφιακών εργαλείων, εκπαιδευτικών προγραμμάτων και βιωματικών σεμιναρίων παραδοσιακών τεχνών, όπως η καλαθοπλεκτική. Η αξιοποίηση επιτυγχάνεται με τη σύνδεση του πολιτισμού και της αγροτικής παραγωγής, ενισχύοντας τους παραγωγούς, την οικοτεχνία και την ανάπτυξη γαστρονομικών εμπειριών. Παράλληλα, η θεσμική κατοχύρωση τοπικών ποικιλιών σπόρων και φυλών, και η πιστοποίηση Terra Vita, αυξάνουν την προστιθέμενη αξία των προϊόντων. Η συμμετοχή και η ενδυνάμωση της κοινότητας διατρέχουν κάθε στάδιο, διασφαλίζοντας ότι η άυλη πολιτιστική κληρονομιά παραμένει ζωντανή, συλλογικά διαχειρίσιμη και αποτελεί πρότυπο επαναλήψιμο σε άλλες περιοχές με παρόμοια χαρακτηριστικά.