Αναλυτική Εθνική Στρατηγική για την Προστασία της Πολιτιστικής Κληρονομιάς από την Κλιματική Αλλαγή: Η Ελλάδα Πρωτοπορεί

Η Ελλάδα κατέχει μία ξεχωριστή θέση μεταξύ των χωρών, καθώς διαθέτει μια ολοκληρωμένη Εθνική Στρατηγική και Ειδικά Σχέδια Προσαρμογής, σχεδιασμένα για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Αυτή η πρωτοβουλία, που παρουσιάστηκε από την Υπουργό Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, εντάσσεται στο έργο «Προστασία Εμβληματικών Τόπων και Μνημείων Πολιτιστικής Κληρονομιάς από την Κλιματική Αλλαγή», με τη στήριξη του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, ύψους 22.000.000 ευρώ. Η στρατηγική αυτή αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της εθνικής προσπάθειας για την αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών προκλήσεων στον πολιτιστικό τομέα, ενισχύοντας την ανθεκτικότητα της μοναδικής πολιτιστικής κληρονομιάς της χώρας.

Η εκπόνηση της Εθνικής Στρατηγικής υλοποιήθηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού, μέσω της Διεύθυνσης Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, σε στενή συνεργασία με το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών. Παράλληλα, αναπτύχθηκε μια δημιουργική συνέργεια με το Υπουργείο Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας, καθώς και με το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, εξασφαλίζοντας μια ολιστική και συντονισμένη προσέγγιση στην προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς απέναντι στις μεταβαλλόμενες κλιματικές συνθήκες.

Κορυφαία χαρακτηριστικά της Εθνικής Στρατηγικής περιλαμβάνουν τον προληπτικό χαρακτήρα των σχεδιασμένων δράσεων, την ευθυγράμμιση με τις κατευθυντήριες γραμμές των Ηνωμένων Εθνών και της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την εκτίμηση της κλιματικής διακινδύνευσης, την ενσωμάτωση της σύγχρονης επιστημονικής γνώσης, την αξιοποίηση προηγμένων ψηφιακών εργαλείων, την κατάρτιση του προσωπικού του Υπουργείου Πολιτισμού, και τη δημιουργία εκτεταμένων συνεργασιών εντός και εκτός Ελλάδος.

Η Λίνα Μενδώνη, ο Ιάσων Φωτήλας, ο Δημήτρης Φτωχός και ο Νεκτάριος Φαρμάκης

Κατά την ομιλία της, η Υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, τόνισε: «Από το 2019, το Υπουργείο Πολιτισμού υλοποιεί ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα για την αναγνώριση και αξιολόγηση των κλιματικών κινδύνων, την πρόληψη και την ενίσχυση της ανθεκτικότητας, σε πλήρη ευθυγράμμιση με τα διεθνή πρότυπα και την Εθνική Στρατηγική Προσαρμογής στην Κλιματική Αλλαγή. Η Εθνική Στρατηγική για την πολιτιστική κληρονομιά συνιστά ένα συνεκτικό πλαίσιο προσαρμογής, το οποίο διαπερνά τις σχετικές πολιτικές και αναδεικνύει την αλληλεξάρτηση μεταξύ πολιτισμού, τοπίου, περιβάλλοντος και κλίματος. Στοχεύει να αποτελέσει ένα θεμελιώδες πλαίσιο αναφοράς για όλα τα αρμόδια θεσμικά όργανα της Πολιτείας, προάγοντας την αρμονική σύνδεση μεταξύ της διαχείρισης της πολιτιστικής κληρονομιάς και της κλιματικής ανθεκτικότητας. Η Στρατηγική υιοθετεί έναν μακροχρόνιο σχεδιασμό, με ορίζοντα το 2050, και περιλαμβάνει ενδιάμεσους στόχους ανά πενταετία. Ενσωματώνει μηχανισμούς ευελιξίας και περιοδικής αναθεώρησης, υιοθετώντας τη μετασχηματιστική προσαρμογή, η οποία απαιτεί βαθύτερες αλλαγές σε θεσμούς, πολιτικές, διακυβέρνηση και υποδομές. Επιπλέον, προβλέπει σχέδια προσαρμογής για 40 αρχαιολογικούς χώρους έως το 2030, αξιοποιώντας σύγχρονες τεχνολογίες και εργαλεία σχεδιασμού. Η Εθνική Στρατηγική εντάσσεται σε ένα ευρύτερο, δυναμικά εξελισσόμενο διεθνές, ευρωπαϊκό και εθνικό θεσμικό πλαίσιο, το οποίο διαμορφώνει μια νέα αντίληψη για την περιβαλλοντική διακυβέρνηση και την κλιματική πολιτική. Οργανώνεται γύρω από τέσσερις αλληλένδετους άξονες δράσης: τη Διάγνωση, την Εποπτεία, την Πρόληψη και τη Θεραπεία. Αυτοί οι άξονες, λειτουργώντας σε λογική αλληλουχίας, αποτελούν τον ενιαίο κύκλο διαχείρισης κινδύνου, ξεκινώντας από την επιστημονική κατανόηση των απειλών, προχωρώντας στη συστηματική παρακολούθηση, οργανώνοντας την πρόληψη και καταλήγοντας σε στοχευμένες παρεμβάσεις πεδίου, μετατρέποντας έτσι τη Στρατηγική σε πρακτική δημόσια πολιτική».

Ο Υπουργός Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας, Γιάννης Κεφαλογιάννης, δήλωσε: «Η προστασία των μνημείων πλέον δεν περιορίζεται στην αποκατάσταση ζημιών, αλλά βασίζεται στην πρόληψη, την ετοιμότητα και τον συστηματικό σχεδιασμό. Η κλιματική κρίση έχει μεταβάλει δραματικά τις συνθήκες διατήρησης των μνημείων, με πυρκαγιές, ακραία καιρικά φαινόμενα και αλλαγές στο φυσικό περιβάλλον να καθιστούν τη σχέση μεταξύ φυσικού τοπίου και πολιτιστικής κληρονομιάς πιο ευάλωτη. Η συνεργασία μεταξύ του Υπουργείου Πολιτισμού και του Υπουργείου Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας, που θεμελιώθηκε με Μνημόνιο Συνεργασίας το 2021, έχει ενισχυθεί με στοχευμένες δράσεις, ιδίως για την αντιμετώπιση του κινδύνου πυρκαγιάς. Θεσμοθετείται ειδικός Κανονισμός Πυροπροστασίας για αρχαιολογικούς χώρους και μνημεία, που καλύπτει ένα κενό, εισάγοντας ενιαίες προδιαγραφές για την αξιολόγηση κινδύνου, λαμβάνοντας υπόψη τη μορφολογία των χώρων, τα χαρακτηριστικά του φυσικού περιβάλλοντος και τις ιδιαιτερότητες κάθε μνημείου. Περιλαμβάνει μέτρα πρόληψης όπως η διαχείριση βλάστησης, η βελτίωση πρόσβασης για πυροσβεστικά οχήματα, η πρόβλεψη ασφαλών διαδρομών διαφυγής και η ενίσχυση διαδικασιών ετοιμότητας. Η Ελλάδα, ως χώρα με μοναδικό πολιτιστικό αποτύπωμα, έχει την ευθύνη να προστατεύει τα μνημεία της για τις επόμενες γενιές, διασφαλίζοντας ότι θα αντέξουν και στις προκλήσεις της κλιματικής εποχής».

Συστήματα πυρόσβεσης, Μυστράς

Η Εθνική Στρατηγική δομείται στους εξής άξονες δράσης:

• Εκτίμηση της κλιματικής διακινδύνευσης σε εθνικό επίπεδο, λαμβάνοντας υπόψη την επικινδυνότητα, την έκθεση και την τρωτότητα.
• Υλοποίηση έργων υποδομών πυροπροστασίας, αντιπλημμυρικής προστασίας και αντιμετώπισης βραχοπτώσεων σε επιλεγμένους αρχαιολογικούς χώρους, με χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης, βάσει του βαθμού της κλιματικής τους διακινδύνευσης.
• Σχέδιο Προσαρμογής αρχαιολογικών χώρων και μνημείων στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, συμπεριλαμβανομένης της ανάπτυξης πολυκριτηριακής ψηφιακής πλατφόρμας για την εκτίμηση κλιματικών κινδύνων και την επιλογή του κατάλληλου σχεδίου προσαρμογής.
• Σύστημα Παρακολούθησης και Αξιολόγησης, βασισμένο σε δείκτες για την πολιτιστική κληρονομιά και την κλιματική αλλαγή, που αποφασίστηκαν κατά τις εργασίες της COP30.
• Σύστημα επικαιροποίησης της Εθνικής Στρατηγικής και των στόχων της, ανάλογα με τις αλλαγές στη κλιματική διακινδύνευση.
• Εκπόνηση Σχεδίων Προσαρμογής για δεκαεννέα αρχαιολογικούς χώρους μέτριας ή υψηλής κλιματικής διακινδύνευσης.
• Σχέδιο στοχευμένων δράσεων προληπτικής πυροπροστασίας σε πενήντα (50) αρχαιολογικούς χώρους, μέσω μνημονίου συνεργασίας μεταξύ Υπουργείου Πολιτισμού και Υπουργείου Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας, με τη διαμόρφωση ειδικής συντονιστικής δομής εντός του ΥΠΠΟ και την εκπόνηση Κανονισμού Προληπτικής Πυροπροστασίας.
• Σχέδιο οργανωμένης προληπτικής απομάκρυνσης σε περίπτωση κινδύνου πυρκαγιάς σε 80 αρχαιολογικούς χώρους.
• Επιχειρησιακό πρόγραμμα για την κατάρτιση νέων Σχεδίων Προσαρμογής (5 νέα Σχέδια ανά έτος ή συνολικά 25 ακόμα μέχρι το 2030).
• Σχέδιο προστασίας με σύγχρονες τεχνικές των υλικών των αρχαιολογικών χώρων και των μνημείων από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.
• Σχέδιο Εκπαίδευσης και Κατάρτισης για το προσωπικό του Υπουργείου Πολιτισμού.

Η Λίνα Μενδώνη, με τον Αλέξη Καλοκαιρινό, τον Σωκράτη Κεφαλογιάννη,τον Γιώργο Ζερβάκη και τον Ζαχαρία Δοξαστάκη

Η Εθνική Στρατηγική προωθεί τη διεθνή συνεργασία μέσω:

• Διαμόρφωσης πλαισίου συνεργασίας με 54 Κράτη-Μέλη των Ηνωμένων Εθνών (Group of Friends for Culture Based Climate Action) για την ένταξη της πολιτιστικής κληρονομιάς στις προτεραιότητες του UNFCCC.
• Συστηματικής συνεργασίας με την UNESCO και άλλους διεθνείς οργανισμούς.
• Συμμετοχής στην Ομάδα Εργασίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας της πολιτιστικής κληρονομιάς.
• Δημιουργίας ειδικού προγράμματος στο πλαίσιο του Φόρουμ των Αρχαίων Πολιτισμών και κατάρτισης μνημονίου συνεργασίας με όλα τα κράτη-μέλη, με στόχο τη διασφάλιση του συντονισμού και της συνοχής των δραστηριοτήτων.
• Συμμετοχής σε εθνικές και διεθνείς ερευνητικές πρωτοβουλίες.

Εθνική Στρατηγική για την Προσαρμογή των Μνημείων

Το έργο αποτελεί την πρώτη ολοκληρωμένη εθνική προσπάθεια για την αποτίμηση της κλιματικής διακινδύνευσης και τον σχεδιασμό μέτρων προσαρμογής για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς. Η μεθοδολογία βασίζεται σε πολυδιάστατη προσέγγιση εκτίμησης κλιματικών κινδύνων, με πιλοτική εφαρμογή σε δεκαεννέα αρχαιολογικούς χώρους, εστιάζοντας σε πέντε βασικούς κλιματικούς κινδύνους: δασικές πυρκαγιές, πλημμύρες, ξηρασία, ακραία υψηλές θερμοκρασίες και άνοδος της στάθμης της θάλασσας. Η δημιουργία ενός Σχεδίου Προσαρμογής των αρχαιολογικών χώρων και μνημείων στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής αποτελεί στρατηγικής σημασίας συνεισφορά. Το Σχέδιο αυτό λειτουργεί ως πλαίσιο αναφοράς για όλα τα εμπλεκόμενα θεσμικά και διοικητικά επίπεδα, ενισχύοντας τη σύνδεση μεταξύ της διαχείρισης της πολιτιστικής κληρονομιάς και της κλιματικής ανθεκτικότητας. Παράλληλα, συγκροτεί ένα δυναμικό εργαλείο στρατηγικού σχεδιασμού, προσαρμόσιμο σε νέα επιστημονικά δεδομένα και μεταβαλλόμενες ανάγκες προστασίας.

Αντιπλημμυρική προστασία στα Μάλια

Από τον Σχεδιασμό στην Εφαρμογή

Στο πλαίσιο του έργου υλοποιήθηκαν παρεμβάσεις υποδομών και διαχείρισης κινδύνων, όπως αντιπλημμυρικά έργα στο Δίον και τα Μάλια, εγκατάσταση συστημάτων πυρασφάλειας στους Φιλίππους και τον Μυστρά, καθώς και παρεμβάσεις για την ανάσχεση κατολισθήσεων και βραχοπτώσεων στους Δελφούς. Αυτές οι παρεμβάσεις αποδεικνύουν τη μετάβαση από την επιστημονική γνώση και τον στρατηγικό σχεδιασμό στην εφαρμογή συγκεκριμένων πολιτικών προστασίας. Με βάση τα ερευνητικά δεδομένα και την τεκμηριωμένη εκτίμηση των κλιματικών κινδύνων, η Πολιτεία προχωρά σε στοχευμένες δράσεις πρόληψης και θωράκισης των αρχαιολογικών χώρων και μνημείων. Με αυτόν τον τρόπο, διαμορφώνεται ένα συνεκτικό πλαίσιο δημόσιας πολιτικής που ενσωματώνει την κλιματική διάσταση στη διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς, θέτοντας τις βάσεις για μια πιο ανθεκτική και βιώσιμη προστασία των μνημείων της χώρας για τις επόμενες γενιές.