Αναμόρφωση Κληρονομικού Δικαίου: Όλες οι Αλλαγές σε Ιδιόγραφες Διαθήκες, Νόμιμη Μοίρα και Αποποιήσεις

Στην αρμόδια κοινοβουλευτική επιτροπή Δημόσιας Διοίκησης, Δημόσιας Τάξης και Δικαιοσύνης, εισήχθη για συζήτηση και επεξεργασία το νομοσχέδιο του Υπουργείου Δικαιοσύνης, το οποίο προχωρά σε ουσιαστική αναμόρφωση των διατάξεων του κληρονομικού δικαίου. Κατά την εναρκτήρια συνεδρίαση, ο Υφυπουργός Δικαιοσύνης, κ. Ιωάννης Μπούγας, τόνισε την τιμή που είχε να εισηγηθεί το εν λόγω σχέδιο νόμου και κάλεσε τα πολιτικά κόμματα να συμβάλουν με τις προτάσεις τους στη περαιτέρω βελτίωση των διατάξεων. Διαβεβαίωσε, παράλληλα, για τη βούληση του Υπουργείου να δεχθεί εποικοδομητικές προτάσεις, μετά από προσεκτική ακρόαση των απόψεων των φορέων που θα κληθούν στην επιτροπής της Βουλής.

Η αντιπολίτευση, κατά την πρώτη ημέρα συζήτησης, διατήρησε στάση επιφυλακτικότητας ως προς το περιεχόμενο της μεταρρύθμισης, παρόλο που όλα τα κόμματα αναγνώρισαν την αναγκαιότητα αναμόρφωσης πολλών διατάξεων του Αστικού Κώδικα που αφορούν στο κληρονομικό δίκαιο. Ο κ. Μπούγας χαρακτήρισε ιστορικής σημασίας τη συζήτηση για το Αστικό Δίκαιο, καθώς μετά από 80 χρόνια ισχύος του Αστικού Κώδικα, κατά τα οποία οι υπόλοιποι κλάδοι του έχουν υποστεί σημαντικές μεταρρυθμίσεις, επιχειρείται σήμερα η προσαρμογή του κληρονομικού δικαίου στις σύγχρονες κοινωνικές, οικονομικές και δημογραφικές συνθήκες της ελληνικής κοινωνίας.

Το έργο της αναμόρφωσης του κληρονομικού δικαίου ανατέθηκε από το Υπουργείο Δικαιοσύνης σε ειδική επιστημονική επιτροπή υπό τον ομότιμο καθηγητή Απόστολο Γεωργιάδη. Το Υπουργείο, δε, προχώρησε και σε διαβούλευση με κοινωνικούς φορείς, οι οποίοι, σύμφωνα με τον κ. Μπούγα, τάχθηκαν υπέρ των προτεινόμενων ρυθμίσεων, παρέχοντας παράλληλα και αρκετές βελτιωτικές προτάσεις.

Μεταρρύθμιση μετά από 80 χρόνια
Οι διατάξεις του Αστικού Κώδικα που αφορούν στο κληρονομικό δίκαιο παρέμεναν σε μεγάλο βαθμό αμετάβλητες από το 1946. Η εξέλιξη των οικογενειακών σχέσεων, οι μεταβολές στις μορφές περιουσίας και οι πρακτικές δυσχέρειες στην εφαρμογή παλαιών ρυθμίσεων ανέδειξαν την επιτακτική ανάγκη αναμόρφωσης του ισχύοντος πλαισίου. Παράλληλα, η ασάφεια ορισμένων διατάξεων είχε δημιουργήσει ερμηνευτικές αμφιβολίες και διχογνωμίες στη νομολογία, ενώ θεσμοί του κληρονομικού δικαίου είχαν περιέλθει σε αχρησία.

Το σχέδιο νόμου, όπως περιγράφεται στην εισηγητική έκθεση, κινείται σε τέσσερις βασικούς άξονες:

• Αναμόρφωση των περισσότερων ρυθμίσεων του κληρονομικού δικαίου, ώστε να ανταποκρίνονται στις σύγχρονες οικονομικές και κοινωνικές ανάγκες. Στο πλαίσιο αυτό, αναμορφώθηκαν οι διατάξεις της εξ αδιαθέτου κληρονομικής διαδοχής και της νόμιμης μοίρας, αναθεωρήθηκε το σύστημα ευθύνης του κληρονόμου για τις υποχρεώσεις της κληρονομίας, αναβαθμίστηκε ο θεσμός της δικαστικής εκκαθάρισης κληρονομίας και απλοποιήθηκε η διευθέτηση των σχέσεων των συγκληρονόμων.
• Εισαγωγή νέων θεσμών κληρονομικού δικαίου, όπως οι κληρονομικές συμβάσεις αιτία θανάτου και οι κληρονομικές συμβάσεις παραίτησης από μελλοντικά δικαιώματα στην κληρονομία.
• Επίλυση νομοθετικά ερμηνευτικών ζητημάτων που προέκυπταν από την ασάφεια των ισχυουσών διατάξεων και δημιουργούσαν προβλήματα στη νομολογία. Ενδεικτικά, άρθηκε η διχογνωμία ως προς τον υπολογισμό της εξ αδιαθέτου μερίδας των ετεροθαλών αδελφών, καθορίστηκαν συγκεκριμένες έννομες συνέπειες της συνεισφοράς στο πεδίο της εξ αδιαθέτου διαδοχής, διακρίθηκε η κληροδοσία από την εγκατάσταση κληρονόμου σε δήλο και διασαφηνίστηκε η προθεσμία για την αποποίηση δικαιοπρακτικά ανίκανων προσώπων.
• Κατάργηση θεσμών του κληρονομικού δικαίου που είχαν περιέλθει σε αχρησία, όπως η νέμηση ανιόντος και η εκποίηση κληρονομίας.

Επιπλέον, δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στη γραμματική και συντακτική ομοιομορφία όλων των διατάξεων, συμπεριλαμβανομένων και αυτών που δεν αναθεωρούνται ουσιαστικά. Καταβλήθηκε όμως επιμέλεια για την αποφυγή αντινομιών μεταξύ των αναθεωρούμενων και μη αναθεωρούμενων διατάξεων, ώστε το νέο κληρονομικό δίκαιο να διακρίνεται από τελολογική και συστηματική συνοχή.

Οι Σημαντικότερες Αλλαγές
Ο Υφυπουργός Δικαιοσύνης, κατά την παρουσίαση στην επιτροπή, ανέφερε ότι οι σημαντικότερες μεταρρυθμίσεις αφορούν:

• Την προστασία της πραγματικής βούλησης του διαθέτη.
• Αλλαγές στην εξ αδιαθέτου διαδοχή.
• Την ενίσχυση της θέσης και της συμμετοχής στην κληρονομιαία περιουσία του/της συζύγου ή του/της συντρόφου, με βάση σύμφωνο συμβίωσης.
• Τη μεταβολή του χαρακτήρα της νόμιμης μοίρας, από εμπράγματο σε ενοχικό δικαίωμα, λαμβάνοντας τη μορφή χρηματικής απαίτησης.
• Το διαχωρισμό της κληρονομιαίας περιουσίας από την ατομική περιουσία του κληρονόμου.
• Την οριστική επίλυση διαχρονικά, νομολογιακά ερειδόμενων ζητημάτων, όπως η προθεσμία αποποίησης σε δικαιοπρακτικά ανίκανο πρόσωπο και το κληρονομικό δικαίωμα του ετεροθαλούς αδελφού.
• Την κατάργηση θεσμών του κληρονομικού δικαίου που είχαν περιέλθει σε αχρησία.

Νέα Δημοκρατία: Μεταρρύθμιση που ενισχύει την ασφάλεια δικαίου
Ο εισηγητής της Νέας Δημοκρατίας, κ. Παναγής Καππάτος, υπενθύμισε τους λόγους που καθιστούν επιβεβλημένη τη μεταρρύθμιση, τονίζοντας ότι πρόκειται για μια αναγκαία κίνηση που ενισχύει την ασφάλεια δικαίου.

«Το ισχύον πλαίσιο του κληρονομικού δικαίου διαμορφώθηκε σε μια εντελώς διαφορετική κοινωνική και οικονομική εποχή. Οι βασικές διατάξεις παρέμειναν, για δεκαετίες, σχεδόν αμετάβλητες, την ώρα που η ελληνική κοινωνία άλλαζε ριζικά. Νέες πραγματικότητες, όπως τα σύμφωνα συμβίωσης, οι ελεύθερες ενώσεις, η αύξηση των υπερχρεωμένων κληρονομιών και τα σοβαρά προβλήματα αξιοποίησης ακινήτων, ανέδειξαν κενά και δυσλειτουργίες που το παλαιό σύστημα αδυνατούσε πλέον να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά», ανέφερε χαρακτηριστικά ο βουλευτής της ΝΔ. Επισήμανε, δε, ότι η πράξη και η νομολογία είχαν αναδείξει σοβαρά προβλήματα αμφισβήτησης ιδιόχειρων διαθηκών, καταχρηστικής επιρροής σε βάρος ευάλωτων ατόμων, και ατέρμονες δικαστικές συγκρούσεις. «Η μεταρρύθμιση που συζητούμε σήμερα επιχειρεί να δώσει απαντήσεις σε αυτά τα προβλήματα μέσα από ένα συνεκτικό, σύγχρονο και θεσμικά ισορροπημένο πλαίσιο», είπε ο εισηγητής της ΝΔ.

Ιδιόγραφη Διαθήκη
Σχετικά με το νέο πλαίσιο για τις ιδιόγραφες διαθήκες, ο κ. Καππάτος σημείωσε ότι το νομοσχέδιο δεν αμφισβητεί τη σημασία της ιδιόγραφης διαθήκης, ως απλής μορφής έκφρασης της τελευταίας βούλησης. Εισάγει, όμως, αναγκαίες δικλείδες ασφαλείας για τον περιορισμό φαινομένων πλαστογράφησης, αμφισβήτησης και καταχρηστικής επιρροής.

«Προβλέπεται ότι σε ορισμένες περιπτώσεις η ιδιόγραφη διαθήκη δεν θα αναπτύσσει αυτομάτως έννομα αποτελέσματα, προτού κηρυχθεί κύρια από το δικαστήριο. Αυτό θα συμβαίνει ιδίως όταν ευνοούνται πρόσωπα εκτός του στενού κύκλου των εξ αδιαθέτου κληρονόμων ή όταν η διαθήκη εμφανίζεται μετά την πάροδο μεγάλου χρονικού διαστήματος από τον θάνατο του διαθέτη. Παράλληλα, ενισχύεται η προστασία προσώπων που περιθάλπονται σε θεραπευτήρια ή βρίσκονται σε σχέση εξάρτησης, ώστε να αποτρέπονται καταχρηστικές πρακτικές εις βάρος ευάλωτων πολιτών», ανέφερε ο βουλευτής της ΝΔ. Υπογράμμισε, επίσης, ότι ο εκσυγχρονισμός του τρόπου σύνταξης και δημοσίευσης διαθηκών λαμβάνει υπόψη τις δυνατότητες της σύγχρονης τεχνολογίας και την ανάγκη ίσης πρόσβασης όλων των πολιτών στις σχετικές διαδικασίες. Ενοποιούνται, δε, οι μορφές έκτακτων διαθηκών σε ένα ενιαίο και σαφέστερο πλαίσιο για έκτακτες περιστάσεις, με στόχο ένα πιο ασφαλές σύστημα.

Κληρονομικές Συμβάσεις Αιτία Θανάτου
Ο κ. Καππάτος αναφέρθηκε στις κληρονομικές συμβάσεις αιτία θανάτου, θεσμό που υφίσταται σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες αλλά δεν είχε εφαρμογή στην Ελλάδα. Με τις νέες διατάξεις, ένα πρόσωπο θα μπορεί να ρυθμίσει τη μεταβίβαση της περιουσίας του μετά θάνατον, με μεγαλύτερη ασφάλεια και προβλεψιμότητα, μέσω συμβάσεων που θα καταρτίζονται αποκλειστικά ενώπιον συμβολαιογράφου και θα συνοδεύονται από αυξημένες εγγυήσεις διαφάνειας και νομιμότητας. Η ρύθμιση αυτή κρίνεται ιδιαίτερα σημαντική για περιπτώσεις οικογενειακών επιχειρήσεων, αγροτικών εκμεταλλεύσεων ή σύνθετων περιουσιακών σχέσεων, καθώς προβλέπονται περιορισμοί και εγγυήσεις ώστε οι συμβάσεις αυτές να μην οδηγούν σε καταχρηστικές καταστάσεις ή σε αποδυνάμωση της προστασίας των μεριδιούχων.

Η Νόμιμη Μοίρα
Όσον αφορά την αναμόρφωση του θεσμού της νόμιμης μοίρας, ο εισηγητής της ΝΔ εξήγησε ότι το ισχύον σύστημα είχε οδηγήσει σε ακούσια συνιδιοκτησία, αδυναμία αξιοποίησης ακινήτων και μακροχρόνιες συγκρούσεις μεταξύ συνκληρονόμων, με αποτέλεσμα περιουσίες να μένουν αναξιοποίητες.

«Με τη νέα ρύθμιση, η νόμιμη μοίρα μετατρέπεται κυρίως σε χρηματική αξίωση, ώστε να διασφαλίζεται η προστασία του μεριδούχου χωρίς να δημιουργούνται υποχρεωτικά κατακερματισμένες εμπράγματες σχέσεις στα ίδια ακίνητα», είπε ο κ. Καππάτος. Τόνισε ότι η μεταβολή αυτή δεν καταργεί τη νόμιμη μοίρα ούτε αποδυναμώνει την προστασία των συγγενών, «αντιθέτως, διαμορφώνει ένα πιο λειτουργικό και εφαρμόσιμο πλαίσιο που ανταποκρίνεται καλύτερα στις συνθήκες και στις πραγματικές ανάγκες αξιοποίησης της περιουσίας».

Φρένο στις Αποποιήσεις
Για τις διατάξεις που αντιμετωπίζουν το φαινόμενο των μαζικών αποποιήσεων κληρονομιών, που οφείλονταν σε επιβάρυνση με οφειλές, ο εισηγητής της ΝΔ ανέφερε ότι με τις νέες διατάξεις επιδιώκεται ο ουσιαστικός διαχωρισμός της κληρονομιαίας περιουσίας και της προσωπικής περιουσίας του κληρονόμου. Ο κληρονόμος, κατ’ αρχήν, δεν θα ευθύνεται με την ατομική του περιουσία για τα χρέη της κληρονομιάς, εκτός από συγκεκριμένες περιπτώσεις που συνδέονται με δική του υπαίτια συμπεριφορά ή με ελεύθερη διάθεση της κληρονομιαίας περιουσίας.

Εξ Αδιαθέτου Διαδοχή
Ο εισηγητής της ΝΔ αναφέρθηκε στις «σαφέστερες» διαδικασίες που εισάγονται με το σχέδιο νόμου για την αναγγελία και ικανοποίηση απαιτήσεων. Στην εξ αδιαθέτου διαδοχή, ενισχύεται ουσιαστικά η θέση του συζύγου και αποσαφηνίζονται ζητήματα που σχετίζονται με το σύμφωνο συμβίωσης και τη λύση αυτού, με στόχο τον περιορισμό αμφισβητήσεων και νομικών ασάφειών.

Ο Σύντροφος σε Ελεύθερη Συμβίωση, ο Φροντιστής
Με το νομοσχέδιο, τέλος, εισάγεται για πρώτη φορά, υπό αυστηρές προϋποθέσεις, περιορισμένη δυνατότητα κληρονομικής διαδοχής και για τον σύντροφο σε ελεύθερη ένωση. «Η ρύθμιση δεν επιχειρεί να εξομοιώσει διαφορετικούς θεσμούς, ούτε να αλλοιώσει τον πυρήνα του οικογενειακού δικαίου. Επιδιώκει, όμως, να αντιμετωπίσει πραγματικές κοινωνικές καταστάσεις που μέχρι σήμερα παρέμεναν εντελώς αρρύθμιστες, δημιουργώντας σοβαρές αδικίες και ανθρώπινα αδιέξοδα», είπε ο βουλευτής της ΝΔ. Σημείωσε, δε, ότι το ίδιο πνεύμα διατρέχει και τη ρύθμιση για την κληροδοσία υπέρ του φροντιστή του κληρονομούμενου, με την οποία το δικαστήριο θα μπορεί να αναγνωρίσει τη συμβολή του στην ουσιαστική στήριξη του διαθέτη κατά τη διάρκεια της ζωής του.

Διαβάστε όλα τα τελευταία νέα στη ροή ειδήσεων του webreporter