Εκδήλωση Τιμής και Μνήμης για τον Πρώτο Κυβερνήτη της Ελλάδας, Ιωάννη Καποδίστρια

Κατά τη διάρκεια μιας εκδήλωσης που διοργάνωσε ο Δήμος Αίγινας προς τιμήν του Ιωάννη Καποδίστρια, πρώτου κυβερνήτη του Νεότερου Ελληνικού Κράτους, ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας και καθηγητής Νομικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών κ. Προκόπιος Παυλόπουλος ανέπτυξε το θέμα: «Ο Ιωάννης Καποδίστριας ως ιδρυτής του Νεότερου Ελληνικού Κράτους».Στην ομιλία του, εξέφρασε σημαντικές σκέψεις σχετικά με την ιστορική αυτή προσωπικότητα.

Πρόλογος

Είναι ιδιαίτερη τιμή για μένα να συμμετέχω σε αυτή την εκδήλωση αφιερωμένη στον εμβληματικό ρόλο του Ιωάννη Καποδίστρια στην ίδρυση της σύγχρονης Ελληνικής Πολιτείας.Η χώρα μας χρωστάει πολλά σε αυτόν τον σπουδαίο ανδρεία ηγέτη. Τα συναισθήματά μου ενισχύονται ακόμη περισσότερο διότι η σημερινή εκδήλωση συνέπεσε με την 198η επέτειο από την ορκωμοσία του στις 26 Ιανουαρίου 1828 εδώ στην Αίγινα, τη πρώτη πρωτεύουσα της νεότερης Ελλάδας.

Αρχικά θα ήθελα να παραθέσω μια περιγραφή από τη «Γενική Εφημερίδα» εκείνης της εποχής:

“Πρὶν ἔλθη ἡ 10ὥρα πρὸ μεσημβρίας τῆς ημέρας αὐτῆς εἶχον γίνει όλαι αἱ εἰσι τὴν πάνδημον ταύτην τελετήν ανήκουσαι προετοιμασίαι.”

Η μέρα εκείνη ήταν γεμάτη από λαμπρές τελετές που σχεδιάστηκαν με περίσκεψη. Όταν πλησίασε η ώρα των γεγονότων, οι πολίτες συγκεντρώθηκαν έξω από το σπίτι του κυβερνήτη και όλοι προετοιμάστηκαν για τη μεγάλη στιγμή.

I. Η πολιτική πορεία του Ιωάννη Καποδίστρια

Ο Ιωάννης Καποδίστριας υπήρξε μια εξαιρετική προσωπικότητα όχι μόνο στον πολιτικό τομέα αλλά και στη διπλωματία. Πριν αναλάβει τη διακυβέρνηση της χώρας μας υπηρετούσε στη Ρώσικη Αυλή όπου είχε καθοριστική επιρροή στην διεθνή πολιτική σκηνή.
Γεννημένος στην Κέρκυρα, επέδειξε απαράμιλλη αφοσίωση στη δημιουργία ενός κράτους μέσα στο χάος που κυριάρχησε μετά την επανάσταση του 1821.

Η προσφορά του κατά την ίδρυση των θεσμών μιας νέας ελληνικής κυβέρνησης είναι ανεκτίμητη.

Aξιοσημείωτο είναι ότι η πρώτη εμπλοκή αυτού του μεγάλου Έλληνα στην πολιτική πραγματοποιείται μέσα στα πλαίσια της Ιονίου Πολιτείας όταν κλήθηκε να αντικαταστήσει τον πατέρα του το 1801…

Η Πολιτική και Στρατιωτική Πορεία του Ιωάννη Καποδίστρια

Ο Ιωάννης Καποδίστριας μαζί με τον Νικόλαο Σιγούρο ανέλαβαν την αποκατάσταση της δημόσιας τάξης στην Κεφαλονιά. Έτσι, στις 27 Απριλίου 1801 αποβιβάστηκαν στο νησί και ως Αυτοκρατορικοί Επίτροποι ανέλαβαν τη διοίκηση αυτού. Με την πλήρη αποκατάσταση της τάξης στις αρχές Σεπτεμβρίου, οι δύο τους επέστρεψαν στην Κέρκυρα.

Η Θητεία στο Υπουργείο Εξωτερικών

Από τον Απρίλιο των ετών 1803 ο Ιωάννης Καποδίστριας αναλαμβάνει τη θέση του Γραμματέα στο Τμήμα Εξωτερικών Υποθέσεων της Ιονίου Πολιτείας, με αρμοδιότητα να επικοινωνεί με τους εκπροσώπους της Δημοκρατίας σε διεθνές επίπεδο.Το Μάιο του 1805, μετά από πρόταση Ρώσου πληρεξουσίου, η Γερουσία δημιουργεί δεκαμελή επιτροπή που συμπεριλάμβανε και τον ίδιο για να συντάξει έκθεση σχετικά με τις προτεινόμενες τροποποιήσεις του Συντάγματος της Ιονίου Πολιτείας.Η έκθεση αυτή παραδόθηκε το επόμενο έτος και οι προτεινόμενες μεταρρυθμίσεις εγκρίθηκαν λίγους μήνες αργότερα. Με την ολοκλήρωση της θητείας του ως Γραμματέας το Μάιο του 1806, ανέλαβε διευθυντής στη Δημόσια Σχολή που είχε ιδρύσει ο ίδιος.

Εκλογές και Συνταγματικές Μεταρρυθμίσεις

Στις εκλογές του 1806, ο Καποδίστριας εξελέγη όγδοος Πληρεξούσιος στην Κέρκυρα και ταυτόχρονα έγινε Γραμματέας της Γερουσίας καθώς επίσης υπηρέτησε ως εισηγητής για τη σύνταξη νέου Συντάγματος. Ωστόσο διαφώνησε έντονα με τον Ρώσο πληρεξούσιο Ζακυνθινό κόμη Γεώργιο Μοτσενίγο σχετικά με τις φιλελεύθερες προτάσεις που είχε καταθέσει απέναντι στους πιο περιοριστικούς όρους που υποστήριζε η Ρωσία. Παρόλο που υπήρχαν σφοδρές διαφωνίες μεταξύ τους, ο Καποδίστριας εισηγήθηκε τελικά στην κυβέρνηση να ψηφιστεί το υπό εξέταση Σύνταγμα λέγοντας ότι καμία άλλη πρόταση δεν θα γινόταν δεκτή από τη Ρωσική Αυλή.

Στρατηγικές Ίντριγκες κατά τη Διάρκεια των Πολέμων

Καθ’ αυτή την περίοδο συμβαίνουν σημαντικά γεγονότα στη Λευκάδα που αναδεικνύουν τις διπλωματικές αλλά και στρατηγικές δυνατότητες του Καποδίστρια καθώς επίσης δείχνουν την αποφασιστικότητα των ελληνικών Οπλαρχηγών να αγωνιστούν για την ελευθερία από τον Οθωμανικό ζυγό.

C συγκεκριμένα κατά διάρκεια του Ρώσο-Τουρκικού πολέμου (1807-1812) επισημάνεται ότι ο Αλής Πασάς πρότεινε στους Γάλλους μια στρατηγική κίνηση μέσω ξαφνικής επίθεσης στη Λευκάδα ώστε να αναγκαστεί ο Ρωσσικός στρατός να μεταφέρει δυνάμεις εκεί αντί για το κύριο μέτωπο στη Δαλματία.

Sτρατιωτική Διοίκηση και Νίκη στον Αγώνα Άμυνας

Ο νεαρός αλλά αποφασιστικός Ιωάννης Καποδίστριας διορίζεται Έκτακτος Στρατιωτικός Διοικητής της Λευκάδας στις 2 Ιουνίου 1807 όπου άμεσα οργανώνει αμυντικά σχέδια τόσο από ξηρά όσο κι από θάλασσα ενισχύοντας τα φρούριά của острова и καλώντας όλους τους πολίτες σε βοήθεια ώστε αυτοί να νιώσουν ασφάλεια υπό την καθοδήγησή του.

Aνεξαρτησία: Σύναξη Οπλαρχηγών

Mία εξαιρετικής σημασίας συγκέντρωση πραγματοποιείται όταν οι Οπλαρχηγοί συναντώνται κάτω από τις ευλογίες των Κυβερνητών στην παραλία «Μαγμένος» όπου δηλώνονται όλοι ενδεχομένως έτοιμοι ν’ αντισταθούν στον κατακτητή συνδυάζοντας δυνάμεις κάτω απ’ έναν κοινό σκοπό: την απελευθέρωση!

“Eλπίζω η Πατρίς νὰ σας καλέσει σύντομα διὰ σκοπόν πολύ υψηλότερον.”

Tέλος σημειώνεται ότι μετά τις ήττες των Ρώσων έναντι στον Να Napoleon στα τέλη αυτής της περιόδου οι εξελίξεις δεν ήταν ευνοϊκές για τα ελληνικά κινήματα μέχρι το ξέσπασε αυτών το έτος 1821!

Η Επανάσταση και η Πολιτική Σταδιοδρομία του Ιωάννη Καποδίστρια

Η συγκέντρωση στην Αγία Λαύρα, στις 25 Μαρτίου 1821, καθώς και η επόμενη άφιξη του Ιωάννη Καποδίστρια ως πρώτου Κυβερνήτη της Ελλάδας, τον Ιανουάριο του 1828.

Ο Ιωάννης Καποδίστριας στην Ρωσία: Πολιτικός και Διπλωμάτης

Αφού απέρριψε προτάσεις από τον Γάλλο στρατηγό Μπερτιέ (Berthier),ο Καποδίστριας αποδέχθηκε την πρόσκληση που έλαβε από τη Ρωσία το Μάιο του 1808. Ο Κόμης Νικολάι Πετρόβιτς Ρουμιάντσεφ, επικεφαλής του Υπουργείου Εξωτερικών της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, τον προσκάλεσε να ταξιδέψει στην Αγία Πετρούπολη, όπου έφθασε τον Ιανουάριο της επόμενης χρονιάς. Τελικά διορίστηκε στο Υπουργείο Εξωτερικών ως κρατικός σύμβουλος και έτσι ξεκίνησε η εντυπωσιακή διπλωματική καριέρα του στη ρωσική αυλή.

A. Δράσεις στην Ελβετία

Μετά από επιτυχείς διπλωματικούς χειρισμούς στην Ελβετία ως μυστικός απεσταλμένος του Τσάρου Αλέξανδρου, ο Καποδίστριας κατάφερε να ακυρώσει τα σχέδια της Αυστρίας για την εγκαθίδρυση φιλικής κυβέρνησης. Ο Τσάρος τον ανέθεσε να αναλάβει σημαντικές θέσεις για την Ελβετία. Από αυτή τη θέση συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση του ελβετικού Συντάγματος με επιρροές από τις αρχές της αρχαίας ελληνικής δημοκρατίας.

B. Συνέδριο Βιέννης

Sτις αρχές Σεπτεμβρίου 1814 ξεκίνησε το Συμβούλιο Βιέννης, όπου ο Καποδίστριας συμμετείχε ως μέλος της αντιπροσωπείας της Ρωσίας. Η παρουσία του κρίνεται καταλυτική και οι συμβουλές που παρείχε είχαν σημαντική επίδραση στον Τσάρο Aλέξανδρο.

C. Συνθήκη Παρισίων

Mία από τις πιο αξιοσημείωτες επιτυχίες ήταν η υπογραφή της Συνθήκης των Παρισίων στις 5 Νοεμβρίου 1815, κατά την οποία ο Καποδίστριας εξασφάλισε την ακεραιότητα των γαλλικών εδαφών και επέβαλε συνταγματική κυβέρνηση στα Επτάνησα.

D. Οι τελευταίοι μήνες πριν επιστρέψει στην Ελλάδα

Aπό το τέλος των ετών ’20 μέχρι το ξέσπασμα των γεγονότων το ’21 συμμετείχε σε διεθνή συνέδρια αλλά ήρθαν επίσης αντιμέτωποι με τις πολιτικές πιέσεις που ασκούσαν άλλες χώρες στα ζητήματα που αφορούσαν ελληνικά συμφέροντα.
Το αποτέλεσμα αυτών είναι ότι τελικά αποχώρησε από τη θέση μετά την ολοκλήρωση μιας σειρά διαβουλεύσεων σχετικά με τις ελληνικές εξεγέρσεις.

Η Άφιξη Του Ιωάννη Καποδίστρια Στην Ελλάδα

Tην 8η Ιανουαρίου 1828 ο Ιωάννης Καποδίστια έφθασε στο Ναύπλιο και ανέλαβε τα καθήκοντά τους δύο ημέρες αργότερα υπό δραματικές συνθήκες σύμφωνα με μαρτυρίες εκείνων των ημερών.
O ίδιο θα κληθεί να αναδιοργανώσει μια χώρα σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης προκειμένου να συνεχιστεί η επαναστατική προσπάθεια υπέρ της ανεξαρτησίας.
Tο «Πολιτικόν Σύνταγμα» εκείνων των ημερών παρείχε ένα θεμελιώδες πλαίσιο για μια σύγχρονη αντιπροσωπευτική δημοκρατία παρά όμως οι περιορισμοί παραμένουν απαιτητικοί δεδομένων συνθηκών.

‘

Η Συνταγματική Μεταρρύθμιση του Ιωάννη Καποδίστρια

Κατά την διάρκεια κρίσιμων περιστάσεων, απαιτούνταν αποφάσεις ζωτικής σημασίας να ληφθούν σε περιορισμένο χρόνο. Μία προτεινόμενη προσέγγιση ήταν η επιλεκτική εφαρμογή του «Πολιτικού Συντάγματος της Ελλάδος». Ωστόσο, αυτή η πρακτική δεν ήταν σύμφωνη με την ουσία ενός σύγχρονου Συντάγματος – η αυθαίρετη εφαρμογή του οδήγησε σε υποβάθμιση και κατάργησή του στην πραγματικότητα. Επιπλέον, ήταν εντελώς ασύμβατη με τις αρχές που πρέσβευε ο Ιωάννης Καποδίστριας.

Ο πρώτος Κυβερνήτης της Ελλάδας πίστευε ακράδαντα ότι το «salus populi suprema lex esto» έπρεπε να λειτουργεί σύμφωνα με τις αρχαιορωμαϊκές αξίες. Αυτές οι πεποιθήσεις τον οδήγησαν στο συμπέρασμα ότι χρειαζόταν επειγόντως αναδιάρθρωση της κυβέρνησης ώστε να συγκεντρώσει τη κρατική εξουσία στα χέρια του. Έτσι θα μπορούσε από τη μία πλευρά να πάρει τις αναγκαίες αποφάσεις για τη «Σωτηρίαν τῆς Πατρίδος» και από την άλλη να διαβεβαιώσει τους διεθνείς παράγοντες -ιδιαίτερα την «Ἱερὰ Συμμαχία»- ότι η προσπάθεια ίδρυσης ενός Νέου Ελληνικού Κράτους δεν ήταν απλώς μια θνησιγενής πρωτοβουλία.

Με αφοσίωση και αποφασιστικότητα, ο Ιωάννης Καποδίστριας επισκέφθηκε τη Βουλή για να διασαφηνίσει τη σοβαρότητα των καταστάσεων. Στις 18 Ιανουαρίου 1828, μέσω του Ψηφίσματος ΝΗ΄, αποδέχθηκε ομόφωνα την εισήγησή του για ένα «σχέδιο μεταβολῆς διοικήσεως προσωρινής», γεγονός που αποτελεί ισχυρή αντίκρουση στους ισχυρισμούς περί αυθαίρετης δράσης εκ μέρους του.

Το αιτιολογικό ανέφερε: «Επειδή ο κύριος Ιωάννης Α. Καποδίστριας έχει φθάσει στην Ελλάδα· Επειδή οι επικίνδυνες συνθήκες της Πατρίδας και η διάρκεια των πολεμικών συγκρούσεων δεν επιτρέπουν ούτε συγχωρούν ούτε διευκολύνουν την ενεργοποίηση των ψηφισμάτων που εγκρίθηκαν στο Τροιζήνα· Επειδή η σωτηρία του Έθνους είναι υπέρτατος νόμος· Και επειδή η Βουλή ανέλαβε προκειμένου για τη σωτηρία τους…».

Υπό αυτές τις συνθήκες αναστάλη η εφαρμογή του «Πολιτικού Συντάγματος» της Ελλάδας το 1827 και έτσι οργανώθηκε μία προσωρινή διοίκηση υπό τον Κυβερνήτη. Η νομοθετική εξουσία περιήλθε στον ίδιο και δημιουργήθηκε ένα συμβουλευτικό σώμα υπό τον τίτλο «Πανελλήνιον», το οποίο απαρτίζονταν από 27 μέλη διοριζόμενα από αυτόν.

This body was divided into three sections with specific responsibilities to advise the Governor on economic affairs and internal issues before he made final decisions through resolutions. Από εδώ και στο εξής, ο Κυβερνήτης λειτούργησε ως μοναδικό κυβερνητικό όργανο υποστηριζόμενο από έναν Γραμματέα της Επικρατείας – πρώτος στην θέση αυτή ήταν ο Σπυρίδων Τρικούπης – καθώς επίσης κι ένα Υπουργικό Συμβούλιο βάσει εμπιστοσύνης προς τα καθήκοντά τους.

Αμέσως μετά ολοκληρώθηκαν αυτές οι διαδικασίες θεσμών, ανακοίνωσε τη σύγκληση Δ΄ Εθνικής Συνέλευσης τον Απρίλιο 1828 προκειμένου για νέο Σύνταγμα που θα θεμελιώσει τότε το κράτος μας πάνω στις παραδοχές των προηγούμενων συνελεύσεων όπως εκείνες στην Επιδαύρο ή στη Τροιζίνα.

Iστορικά Δεδομένα σχετικά με το Ρόλο των Δυνάμεων

Ένα σημαντικό στοιχείο στη μεγάλη προσφορά του Ιωάννη Καποδίστρια είναι πως κατά την διάσκεψη Πληρεξουσίων (Αγγλία, Γαλλία Ρωσία) στο Λονδίνο στις 20 Ιουνίου/2 Ιουλίου 1828 δόθηκαν οδηγίες προς τους πρέσβεις σχετικά με συζητήσεις γύρω από τα όρια ενός νέου ελληνικού κράτους που θα ιδρύονταν τότε.
Με μυστικό υπόμνημά στον Συνεδρία Πόρου είπε συγκεκριμένα όρια σε ανάλυση βασισμένη πάνω στην αρχή αυτοδιάθεσης (δηλαδή εθνοτήτων), συμπεριλαμβάνοντας περιοχές απαραίτητες για ασφαλείς συνθήκες ύπαρξης ώστε αυτό ν’ αντέξει μελλοντικά.
Χαρακτηριστικά αποσπάσματα αυτού βρίσκονται σε έργο όπου εξετάζεται διεθνές δίκαιο κατά τα χρόνια επανάστασης:

“Το ζήτημα περί φυσικών ή γεωγραφικών κλάδων χρειάζεται συμφωνία ειδικά όταν αφορά στη λογική διαχείριση σχέσεων μεταξύ δύο διαφορετικών εθνοτήτων…”

Στις περιοχές εκείνες όπου οι καπετάνιοι αντλούν την εμπειρία τους από τη ναυτική τέχνη και άλλες σχετικές δραστηριότητες, η φυσική οριοθέτηση που θα ήθελε η νέα Επικράτεια να αποκτήσει για να προστατευτεί από τους Τούρκους και για την αποκατάσταση υγιών συνθηκών διαβίωσης, θα ήταν μια γραμμή που ξεκινά από τη βάση του Ολύμπου μέχρι τον Θερμαϊκό Κόλπο. Αυτή θα περνούσε μέσα από τις περιοχές Χάσια, Μέτσοβο, Χαρμόβο, Σαμαρίνα και Γαρδίκιο, καταλήγοντας στο Παλέρμο της Αδριατικής θάλασσας. Όσον αφορά τα νησιά, απαραίτητο θα ήταν να συμπεριληφθούν εντός των ελληνικών συνόρων η Εύβοια και η Κρήτη στο νότιο άκρο της μεθορίου.

Η κατοχή της Κρήτης από τους Έλληνες είναι κρίσιμη για την ασφάλεια του Αιγαίου και της Πελοποννήσου. Εφόσον παραμείνει υπό τον έλεγχο των Τούρκων ή του Μεχμέτ Αλή, μπορεί πάντα να αποτελέσει απειλητική βάση εχθρικών επιθέσεων κατά της Ελλάδας. Επιπλέον ο λαός της Κρήτης συνεχίζει έως σήμερα τον αγώνα του κατά των Τούρκων· εάν το νησί παραμείνει στις χέρες τους, δεν πρόκειται οι κάτοικοί του να στραφούν προς τις ελληνικές νήσους; Και αυτό σημαίνει ότι δεν θα θέσουν σε κίνδυνο την εμπορική δραστηριότητα όπως προηγήθηκε;

Το ιστορικό έργο του Ιωάννη Καποδίστρια

Αναφερόμενος στα παραπάνω ζητήματα επιστρέφω στην ανάγκη κατανόησης γιατί ο Ιωάννης Καποδίστριας αναγκαστικά προσέφυγε σε έκτακτες εξουσίες πολλές φορές εκτός των πλαισίων που όριζε το Σύνταγμα της Τροιζήνας το 1827. Αυτό έγινε προκειμένου να ανταπεξέλθει στον κρίσιμο ρόλο ως Κυβερνήτης που είχε αναλάβει θεσμικά αλλά και πολιτικά. Είναι σημαντικό λοιπόν να κάνουμε έναν συνοπτικό απολογισμό των σπουδαίων έργων που πραγματοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια της θητείας του στην τότε Ελληνική Επικράτεια.

Α

Στο εσωτερικό μέτωπο ο Ιωάννης Καποδίστριας αντιμετώπισε ζητήματα όπως η πειρατεία καθώς επίσης τη διάλυση στρατεύματος αλλά και τα οικονομικά προβλήματα της χώρας. Δώσε ιδιαίτερη σημασία στη δημιουργία δικαστικών αρχών θεσπίζοντας έναν νέο Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας. Στην προσπάθεια αναδιοργάνωσης των ενόπλων δυνάμεων περιλαμβανόταν επίσης η ίδρυση μιας Στρατιωτικής Σχολής Ευελπίδων. Ίδρυσε ακόμα το Εθνικό Νομισματοκοπείο υιοθετώντας τον Φοίνικα ως εθνικό νόμισμα.

Όσον αφορά την εκπαίδευση δημιούργησε νέα σχολεία εισάγοντας μεθοδολογίες αλληλοδιδακτικών μαθημάτων ενώ ιδρύθηκε Εκκλησιαστική Σχολή στον Πόρο καθώς επίσης κι ένα Ορφανοτροφείο στην Αίγινα. Δεν προχώρησε όμως στη σύσταση Πανεπιστημίου διότι θεωρούσε πως προηγουμένως απαιτούνταν εκπαιδευμένοι νέοι με μέση εκπαίδευση πριν προχωρήσουν σε ανώτερες σπουδές.

B

Σε σχέση με την οικονομία ο Ιωάννης Καποδίστριας έδειξε ζωηρό ενδιαφέρον για τη γεωργία ως κύρια πηγή πλούτου για την Ελλάδα ιδρύοντας Γεωργική Σχολή στην Τίρυνθα ενώ υποστήριξε ενεργά τις καλλιέργειες πατάτας . Προκειμένου επίσης ν’ ενισχύσει τις εγχώριες οικονομικές δομές εγκαθιδρύθηκε μια «Εθνική Χρηματιστική Τράπεζα», παρόλο που αυτή απέτυχε πιθανώς λόγω δημόσιων εκμεταλλεύσεων χωρίς όρους ή αντίστασης όσων διαφωνούσαν με το καθεστώς Καποδίστρια αλλά και έλλειψης εμπιστοσύνης προς αυτήν.