Η Κοινωνική Ανθεκτικότητα στη Μέση Ανατολή: Κλειδί για την Εθνική Ασφάλεια σε Περίοδο Αβεβαιότητας

Οι πρόσφατες εξελίξεις και η κλιμάκωση της έντασης στη Μέση Ανατολή προκαλούν έντονη ανησυχία σε πολλούς πολίτες, συμπεριλαμβανομένων εκείνων της Ελλάδας. Δημοσκοπήσεις αποκαλύπτουν ότι η πλειοψηφία των Ελλήνων (85,4% σύμφωνα με την Opinion Poll και 79% σύμφωνα με την Pulse) εκφράζει σοβαρές ανησυχίες για τις γεωστρατηγικές εξελίξεις και τις πιθανές επιπτώσεις τους για τη χώρα. Αυτή η ανησυχία αντανακλά όχι μόνο την γεωπολιτική αστάθεια, αλλά και μια γενικότερη αίσθηση ανασφάλειας που αναδύεται όταν μια κοινωνία αντιμετωπίζει απρόβλεπτες κρίσεις.

Πέρα από τις αντικειμενικές γεωπολιτικές εξελίξεις, η ένταση της ανησυχίας συνδέεται στενά με τον τρόπο μετάδοσης των πληροφοριών και τη διαμόρφωση του δημόσιου κλίματος. Στο σύγχρονο ψηφιακό περιβάλλον, όπου τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης συνυπάρχουν με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, οι ειδήσεις για πολεμικές συγκρούσεις συχνά παρουσιάζονται με δραματοποιημένο τρόπο. Δίνεται έμφαση σε σενάρια κλιμάκωσης και καταστροφικών εξελίξεων, που προβάλλονται ως θέαμα και βασίζονται, σε πολλές περιπτώσεις, σε ανακριβείς ή ελλιπείς πληροφορίες. Η επιστημονική έρευνα έχει καταδείξει ότι τα μέσα μαζικής ενημέρωσης διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην αντίληψη των πολιτών για μια κρίση, μέσω του καθορισμού της δημόσιας θεματολογίας (agenda setting) και της πλαισίωσης (framing) των γεγονότων. Ο τρόπος δηλαδή που επιλέγουν να παρουσιάσουν και να ερμηνεύσουν τα δεδομένα.

Η συχνότητα και η ένταση με την οποία ένα θέμα προβάλλεται από τα μέσα διαμορφώνουν τη δημόσια θεματολογία και επηρεάζουν την αντίληψη των πολιτών για τη σημασία του.

ΣΥΝΕΧΗΣ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ
Ρόδος: Νεκρός εντοπίστηκε ο αγνοούμενος ηλικιωμένος ψαράς
Έρχονται πρόστιμα από τις «έξυπνες κάμερες» – Τι θα προβλέπει η νέα ΚΥΑ για τα αλκοτέστ
Νέα Μάκρη: Τέσσερις προσαγωγές για τους πυροβολισμούς κατά Τούρκων
Ιράν: Προειδοποιεί τις άλλες χώρες να αποφύγουν κάθε ενέργεια κλιμάκωσης του πολέμου
Διαβάστε όλα τα τελευταία νέα στη ροή ειδήσεων του webreporter

Παράλληλα, η συνεχής αναπαραγωγή εικόνων πολέμου, καταστροφής και πιθανών απειλών μπορεί να ενισχύσει την αίσθηση ανασφάλειας των πολιτών, δημιουργώντας ένα κλίμα αβεβαιότητας και φόβου που επηρεάζει συνολικά την ψυχολογία της κοινωνίας, συχνά υπερβαίνοντας τις πραγματικές διαστάσεις της απειλής. Σε τέτοιες συνθήκες, η απουσία συστηματικής και ψύχραιμης θεσμικής ενημέρωσης μπορεί να ενισχύσει τη σύγχυση, να ευνοήσει την τεχνητή κατασκευή ή διόγκωση του κινδύνου για λόγους ακροαματικότητας ή άλλων σκοπιμοτήτων, και να αφήσει χώρο στην αναπαραγωγή φημών, παραπληροφόρησης και στην παραπλάνηση της κοινής γνώμης.

Συνεπώς, η διαχείριση της πληροφορίας σε περιόδους κρίσης ή πολέμου αναδεικνύεται σε κρίσιμο στοιχείο τόσο της εθνικής όσο και της κοινωνικής ανθεκτικότητας. Οι σύγχρονες υβριδικές απειλές δεν στοχεύουν μόνο στις στρατιωτικές υποδομές ή στις οικονομίες, αλλά και στην ψυχολογία των πολιτών, επιδιώκοντας να σπείρουν φόβο, ανασφάλεια, σύγχυση και κοινωνική πόλωση. Στον σύγχρονο υβριδικό πόλεμο, η γραμμή άμυνας εκτείνεται πέρα από τα σύνορα, φτάνοντας στο μυαλό, την ψυχολογία και το ηθικό των πολιτών. Σε αυτό το πλαίσιο, η κοινωνική ανθεκτικότητα – η ικανότητα μιας κοινωνίας να αντέχει, να προσαρμόζεται και να ανακάμπτει από κρίσεις, διατηρώντας τη συνοχή και τη λειτουργία των θεσμών της – είναι ύψιστης σημασίας. Δεν αφορά μόνο την αποτελεσματικότητα του κράτους ή των μηχανισμών ασφαλείας, αλλά τη συνολική στάση της κοινωνίας. Κοινωνίες με υψηλή ανθεκτικότητα αντιμετωπίζουν κρίσεις με μεγαλύτερη ψυχραιμία, απορροφούν τους κραδασμούς και προσαρμόζονται ευκολότερα. Αντίθετα, οι λιγότερο ανθεκτικές κοινωνίες είναι πιο ευάλωτες στον φόβο, την ανασφάλεια, την παραπληροφόρηση και τις κοινωνικές εντάσεις.

Σύμφωνα με τη Θεωρία της Κοινωνικής Ανθεκτικότητας, οι κρίσεις δεν είναι πλέον εξαιρετικά γεγονότα, αλλά ένα μόνιμο χαρακτηριστικό του σύγχρονου διεθνούς περιβάλλοντος. Η ανθεκτικότητα, επομένως, είναι μια δυναμική διαδικασία κατά την οποία οι κοινωνίες μαθαίνουν να αντιμετωπίζουν, να προσαρμόζονται και να μετασχηματίζονται απέναντι σε νέες απειλές. Αυτό επιτυγχάνεται μέσω τριών βασικών ικανοτήτων: άμεσης αντιμετώπισης του αρχικού σοκ, προσαρμογής σε παρατεταμένες κρίσεις, και μετασχηματισμού θεσμών και δομών για μελλοντική ανθεκτικότητα. Το «κοινωνικό κεφάλαιο», που περιλαμβάνει την εμπιστοσύνη προς τους θεσμούς, τη συνεργασία πολιτών-κράτους και δίκτυα αλληλεγγύης, διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο.

Το Ισραήλ αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα χώρας που έχει επενδύσει συστηματικά στην κοινωνική ανθεκτικότητα, αναπτύσσοντας ένα ολοκληρωμένο σύστημα κοινωνικής προετοιμασίας για κρίσεις. Η εκπαίδευση ξεκινά από το σχολείο, υπάρχουν σαφείς διαδικασίες ενημέρωσης και κινητοποίησης, και η συνεργασία κράτους, τοπικών αρχών και οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών είναι ιδιαίτερα ανεπτυγμένη, με τον εθελοντισμό να αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό. Η σύγκριση με την Ελλάδα αναδεικνύει την ανάγκη για συστηματική προετοιμασία, θεσμική ανάπτυξη και καλλιέργεια κουλτούρας κοινωνικής ανθεκτικότητας, στοιχεία που στην Ελλάδα βρίσκονται ακόμη σε πρώιμο στάδιο. Αντίθετα, η συζήτηση για την ασφάλεια στην Ελλάδα επικεντρώνεται κυρίως στη στρατιωτική διάσταση, αφήνοντας την κοινωνική προετοιμασία για κρίσεις λιγότερο ανεπτυγμένη. Η εκπαίδευση πολιτών, οι μηχανισμοί ενημέρωσης και η κουλτούρα προετοιμασίας παραμένουν ασθενείς.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η ελληνική κοινωνία στερείται δυνατοτήτων ανθεκτικότητας. Έχει αποδείξει σε κρίσιμες στιγμές ικανότητα για κοινωνική αλληλεγγύη και συλλογική κινητοποίηση, όπως στην μεταναστευτική κρίση στον Έβρο (2020) και στην πυρκαγιά της Ρόδου (2023). Ωστόσο, διεθνής εμπειρία καταδεικνύει ότι η ανθεκτικότητα δεν μπορεί να βασίζεται μόνο στην αυθόρμητη αντίδραση. Απαιτείται συστηματική προετοιμασία, θεσμικός σχεδιασμός και καλλιέργεια κουλτούρας κοινωνικής ανθεκτικότητας.

Στο πλαίσιο αυτό, η ενίσχυση της κοινωνικής ανθεκτικότητας στην Ελλάδα μπορεί να αποτελέσει στρατηγική προτεραιότητα μέσω:

• Της ανάπτυξης ενός ολοκληρωμένου εθνικού προγράμματος εκπαίδευσης πολιτών για την αντιμετώπιση κρίσεων, ενταγμένου στο εκπαιδευτικό σύστημα και σε προγράμματα δια βίου μάθησης.
• Της ενίσχυσης των μηχανισμών έγκυρης και αξιόπιστης ενημέρωσης, ώστε να περιορίζεται η παραπληροφόρηση και να ενισχύεται η εμπιστοσύνη στους θεσμούς.
• Της ανάπτυξης ενός πλαισίου συνεργασίας μεταξύ κράτους, τοπικής αυτοδιοίκησης και οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών για την ενίσχυση της κοινωνικής προετοιμασίας για φυσικές καταστροφές, υγειονομικές ή υβριδικές απειλές.
• Της κατανόησης και αντιμετώπισης των υβριδικών απειλών στο πληροφοριακό και γνωστικό πεδίο, καθώς οι σύγχρονες κρίσεις εστιάζουν ολοένα και περισσότερο στην πληροφορία και την επιρροή των κοινωνιών.
• Της διαμόρφωσης κουλτούρας κοινωνικής ευθύνης και συλλογικής προετοιμασίας, με στόχο την ανύψωση του ηθικού, την καλλιέργεια εμπιστοσύνης και την ενδυνάμωση της ψυχολογικής αντοχής των πολιτών, ενισχύοντας την ικανότητα της κοινωνίας να αντιμετωπίζει κρίσεις και να διατηρεί τη συνοχή της.

Εν κατακλείδι, σε έναν κόσμο αυξανόμενης αβεβαιότητας, όπου οι κρίσεις και οι συγκρούσεις είναι συχνές, η ισχύς ενός κράτους δεν καθορίζεται μόνο από τη στρατιωτική, οικονομική ή τεχνολογική του δύναμη, αλλά και από την ανθεκτικότητα της κοινωνίας του. Η ενίσχυση της κοινωνικής ανθεκτικότητας δεν είναι απλώς μια θεωρητική συζήτηση, αλλά μια κρίσιμη στρατηγική προϋπόθεση για τη διασφάλιση της εθνικής ασφάλειας, την οικονομική και κοινωνική σταθερότητα, ιδίως σε ένα ολοένα και πιο ασταθές διεθνές περιβάλλον.

Γράφει ο Δρ. Κωνσταντίνος Π. Μπαλωμένος, Πολιτικός Επιστήμονας – Διεθνολόγος