Υπουργείο Πολιτισμού: Δύο Νέοι Επισκέψιμοι Ενάλιοι Αρχαιολογικοί Χώροι στα Φούρνοι Κορσεών για την Ανάδειξη της Υποβρύχιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς – Φωτογραφίες

Το Υπουργείο Πολιτισμού προχωρά στη δημιουργία δύο νέων, επισκέψιμων ενάλιων αρχαιολογικών χώρων (ΕΕΑΧ) στις περιοχές «Άκρα Φυγού (Άσπρος Κάβος)» στους Φούρνους και «Βαθύλακας» στη Θύμαινα, που ανήκουν στο νησιωτικό σύμπλεγμα των Φούρνων Κορσεών στο Βόρειο Αιγαίο. Για κάθε έναν από τους υπό ίδρυση ενάλιους αρχαιολογικούς χώρους, ετοιμάζεται ο προβλεπόμενος, από την ισχύουσα νομοθεσία, Κανονισμός Λειτουργίας. Ο κανονισμός αυτός θα καθορίζει τους όρους και τις προϋποθέσεις για την ασφάλεια και την προστασία των αρχαιοτήτων, καθώς και για τη διενέργεια ερασιτεχνικών καταδύσεων, όπως ανακοινώθηκε από το ΥΠΠΟ.

Υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη: «Σημαντικό βήμα στην προστασία και την οργανωμένη πρόσβαση του κοινού στην υποβρύχια πολιτιστική κληρονομιά του Βορείου Αιγαίου»

Η Υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, τόνισε τη σημασία αυτής της πρωτοβουλίας:

«Το Υπουργείο Πολιτισμού έχει θέσει ως προτεραιότητα την προστασία, την ανάδειξη και την αξιοποίηση της ενάλιας πολιτιστικής κληρονομιάς της χώρας μας, η οποία είναι πλούσια και ποικιλόμορφη, με πολυάριθμους αρχαιολογικούς χώρους και ναυάγια. Η ίδρυση δύο επισκέψιμων ενάλιων αρχαιολογικών χώρων στη θαλάσσια περιοχή των Φούρνων Κορσεών, κοντά στην Ικαρία, αποτελεί ένα ουσιαστικό βήμα για την προστασία και την προσβάσιμη, οργανωμένη πρόσβαση του κοινού στην υποβρύχια πολιτιστική κληρονομιά του Βορείου Αιγαίου. Αυτή η πρωτοβουλία εντάσσεται στο ευρύτερο στρατηγικό πλαίσιο για τη βιώσιμη αξιοποίηση του θαλάσσιου πολιτιστικού μας αποθέματος, συνδυάζοντας την επιστημονική έρευνα, την προστασία των αρχαιοτήτων και την ποιοτική ανάπτυξη του καταδυτικού τουρισμού. Οι Φούρνοι αποτελούν ήδη ένα από τα κορυφαία ενάλια αρχαιολογικά πεδία της Μεσογείου. Η συστηματική έρευνα της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων έχει αποκαλύψει δεκάδες ναυάγια, που χρονολογούνται από τον 6ο αιώνα π.Χ. έως τους νεότερους χρόνους, τεκμηριώνοντας τη διαχρονική ναυτιλιακή και εμπορική σημασία της περιοχής στο Αιγαίο. Ειδικότερα, στην περιοχή της Άκρας Φυγού, έχει εντοπιστεί ένα εξαιρετικά σημαντικό και πολυεπίπεδο αρχαιολογικό σύνολο, με ναυάγια που φανερώνουν εμπορικά δίκτυα που εκτείνονταν από το Αιγαίο έως τη Μαύρη Θάλασσα. Η περιοχή του Βαθύλακα συμπληρώνει την εικόνα, αναδεικνύοντας τη συνεχή ναυτιλιακή δραστηριότητα από την ελληνιστική έως και τη ρωμαϊκή περίοδο. Η δημιουργία των δύο επισκέψιμων ενάλιων αρχαιολογικών χώρων, με καθορισμένες καταδυτικές διαδρομές και σαφείς όρους προστασίας και λειτουργίας, θα επιτρέψει την ασφαλή και οργανωμένη πρόσβαση των δυτών σε ένα μοναδικό υποθαλάσσιο αρχαιολογικό τοπίο, διασφαλίζοντας παράλληλα την προστασία των μνημείων. Με αυτόν τον τρόπο, η πολιτιστική κληρονομιά μετατρέπεται σε μοχλό βιώσιμης τοπικής ανάπτυξης, ενώ ενισχύεται η διεθνής προβολή της Ελλάδας ως κορυφαίου προορισμού για τον πολιτιστικό καταδυτικό τουρισμό.»

Σύμφωνα με την ανακοίνωση του ΥΠΠΟ, η ενάλια έρευνα στους Φούρνους ξεκίνησε το 2014 ως ερευνητικό πρόγραμμα της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων, με τη συνεργασία του RPM Nautical Foundation. Στόχος ήταν ο εντοπισμός, η καταγραφή και η τεκμηρίωση αρχαίων, μεσαιωνικών και νεότερων ναυαγίων σε μια περιοχή του Αιγαίου που ελάχιστα είχε ερευνηθεί. Κατά την περίοδο 2015-2025, πραγματοποιήθηκαν εκτεταμένες έρευνες πεδίου, καλύπτοντας σχεδόν όλες τις παράκτιες ζώνες (έως -50 μέτρα βάθος) των τριών κατοικημένων νησιών – Φούρνοι, Θύμαινα και Άγιος Μηνάς – καθώς και των γύρω νησίδων. Τεκμηριώθηκαν συνολικά 62 ναυάγια, που χρονολογούνται από τον 6ο αιώνα π.Χ. έως την περίοδο του Μεσοπολέμου (1920-1930), επιβεβαιώνοντας τη διαχρονική σημασία της περιοχής για τη ναυσιπλοΐα. Από το 2018, η έρευνα εξελίχθηκε σε συστηματική με την υποστήριξη του Ιδρύματος Ιστορικών και Αρχαιολογικών Ερευνών «Κορσεαί». Μετά την ολοκλήρωση της αναγνωριστικής φάσης (2020), αδειοδοτήθηκε η ανασκαφική διερεύνηση του «Ναυαγίου 15» στον Άσπρο Κάβο, σε βάθος -42 έως -49 μέτρα, που χρονολογείται στον 5ο-6ο αιώνα μ.Χ., με κύριο φορτίο αμφορείς από τη Μαύρη Θάλασσα. Για την προστασία των πολυάριθμων ναυαγίων, το 2025 εγκρίθηκε η κήρυξη και οριοθέτηση 24 ενάλιων αρχαιολογικών χώρων στο αρχιπέλαγος των Φούρνων, διασφαλίζοντας θεσμικά το σύνολο των αρχαιολογικών καταλοίπων.

Επισκέψιμος Ενάλιος Αρχαιολογικός Χώρος στην Άκρα Φυγού

Αυτός ο χώρος, που βρίσκεται στην Άκρα Φυγού (Άσπρος Κάβος), περιλαμβάνει ένα ενδιαφέρον καταδυτικό σύνολο επτά θέσεων. Οριοθετείται με τέσσερις καταδυτικές διαδρομές, με συγκεκριμένες συντεταγμένες και προτεινόμενα μέγιστα βάθη κατάδυσης: (Διαδρομή 1: -23μ., Διαδρομή 2: -35μ., Διαδρομή 3: -41μ., Διαδρομή 4: -27μ). Έχουν επίσης σημειωθεί οι προτεινόμενες θέσεις για εννέα φωτοσημαντήρες και πέντε αγκυροβόλια. Στην περιοχή αυτή εντοπίζονται αρχαία ναυάγια διαφορετικών περιόδων, καθώς και διάσπαρτα ευρήματα, όπως αρχαίες άγκυρες, απορρίψεις φορτίων και κεραμική.

Τα ναυάγια που περιλαμβάνονται στον Επισκέψιμο Ενάλιο Αρχαιολογικό Χώρο είναι τα εξής:

• Ναυάγιο Νο. 2 (5ος – 6ος αι. μ.Χ.): Βρίσκεται σε βάθη -8 – -22μ. και αποτελείται από εκτεταμένες θραύσεις αμφορέων. Το φορτίο είναι διαταραγμένο και βρίσκεται σε κακή κατάσταση.
• Ναυάγιο Νο. 3 (5ος – 6ος αι. μ.Χ.): Σε βάθη -23 – -26μ., περιλαμβάνει 25-30 τμηματικά σωζόμενους αμφορείς και περιφερειακά ευρήματα. Ξεχωρίζει ως το μοναδικό γνωστό φορτίο από τη Μεσόγειο με καροτόσχημους αμφορείς από τη Σινώπη, που χρονολογούνται κυρίως από τον 4ο έως τον 6ο αι. μ.Χ.
• Ναυάγιο Νο. 4 (8ος -10ος αι. μ.Χ.): Αποτελείται από δύο ομάδες αμφορέων σε βάθη από -6 έως -16 μέτρα. Το ναυάγιο έχει συληθεί, αλλά διατηρούνται περισσότεροι από 150 αμφορείς σε ημιακέραια κατάσταση.
• Ναυάγιο Νο. 15 (5ος – 6ος αι. μ.Χ.): Αυτό το ναυάγιο επιλέχθηκε για ανασκαφική διερεύνηση. Αποτελείται από ένα επιφανειακό στρώμα περίπου 100 αμφορέων, εναποτεθειμένων σε επικλινή βυθό, σε βάθη από -43 έως -49 μέτρα. Οι αμφορείς – οκτώ διαφορετικών τύπων – προέρχονται κατά κύριο λόγο από τη Μαύρη Θάλασσα (Κριμαία, Σινώπη, Ηράκλεια του Πόντου). Το πλοίο μετέφερε επίσης επιτραπέζια κεραμική.
• Ναυάγιο Νο. 19 (5ος – 6ος αι. μ.Χ.): Βρίσκεται στην ίδια περιοχή με το ναυάγιο Νο. 4, στη ρηχή ζώνη από -6 έως -10 μέτρα βάθος. Περιλαμβάνει μια μικρή συγκέντρωση θραυσμένων και πακτωμένων αμφορέων, πάνω στο βραχώδες υπόβαθρο, κοντά στην ακτή. Το φορτίο έχει χάσει τη συνοχή του. Ανάμεσα στα κεραμικά ευρήματα αναγνωρίστηκαν κανάτες και αμφορείς της πρωτοβυζαντινής περιόδου, που προορίζονταν για τη μεταφορά ελαίου και κρασιού.
• Ναυάγιο Νο. 55 (2ος – 1ος αι. π.Χ.): Υπάρχουν σαφείς ενδείξεις κατολισθήσεων, με την υπόνοια ότι το μεγαλύτερο τμήμα του ναυαγίου έχει καλυφθεί από βράχια και άμμο. Οι αμφορείς, κάποιοι με σφραγίδες, ταυτοποιούνται ως Κνιδιακοί.
• Ναυάγιο Νο. 13 (πρώτο μισό 6ου αι. π.Χ.): Το αρχαιότερο και βορειότερο από τα επτά ναυάγια της Άκρας Φυγού. Αποτελείται από μια κύρια απόθεση αμφορέων που εκτείνεται από -34 έως -40 μέτρα βάθος, σε έντονα επικλινή βυθό. Το ορατό τμήμα περιλαμβάνει περίπου 40-50 αμφορείς, ορισμένοι σε άριστη κατάσταση. Τυπολογικά, θεωρούνται Σαμιακοί και χρονολογούνται στην αρχαϊκή περίοδο. Είναι το πρώτο ναυάγιο αυτής της περιόδου που έχει εντοπιστεί στους Φούρνους και αποτελεί μοναδικό εύρημα στο Αιγαίο με αυτό το φορτίο.

Ενάλιος Επισκέψιμος Αρχαιολογικός Χώρος στη θέση Βαθύλακας

Ο δεύτερος ενάλιος αρχαιολογικός χώρος βρίσκεται εντός του όρμου Βαθύλακα, στη Θύμαινα, όπου έχουν εντοπιστεί και τεκμηριωθεί τρία αρχαία ναυάγια. Η ευρύτερη περιοχή είναι γεμάτη από απορρίψεις κεραμικής, αρχαίες και μεσαιωνικές άγκυρες και μεμονωμένα ευρήματα, γεγονός που καταδεικνύει τη σημασία της για τη ναυσιπλοΐα από την ελληνιστική έως τη ρωμαϊκή περίοδο. Αυτός ο ΕΕΑΧ, που χωροθετείται απέναντι από τον πρώτο, ενισχύει την προβολή ολόκληρου του συμπλέγματος των Φούρνων. Προβλέπεται η δημιουργία τεσσάρων καταδυτικών διαδρομών με μέγιστα βάθη από -32μ. έως -70μ., καθώς και η τοποθέτηση φωτοσημαντήρων και αγκυροβολίων.

Τα ναυάγια που περιλαμβάνει είναι τα εξής:

• Ναυάγιο Νο. 45: Βρίσκεται σε βάθη -54 – -67μ., χρονολογείται στο α’ μισό του 4ου αιώνα μ.Χ. και σώζεται σε άριστη κατάσταση. Λόγω του μεγάλου βάθους, αποτελεί ένα από τα τελευταία παρθένα ναυάγια στο Αιγαίο. Το φορτίο του αποτελείται από αμφορείς από τις ρωμαϊκές κτήσεις στην Τυνησία, καθώς και από εργαστήρια της νότιας Ισπανίας. Υπάρχει επίσης συμπληρωματικό φορτίο αμφορέων από την Καταλονία, τη νότια Ισπανία και τη νότια Πορτογαλία, που μαρτυρούν τα εκτεταμένα εμπορικά δίκτυα της ύστερης ρωμαϊκής περιόδου.
• Ναυάγιο Νο. 28 (2ος αι. π.Χ.): Εντοπίζεται σε βάθη -8 – -30μ. στην ανατολική πλευρά του όρμου. Πρόκειται για πλοίο που βυθίστηκε έμφορτο με αμφορείς από εργαστήρια της Κω και της Εφέσου. Τα ευρήματα σώζονται αποσπασματικά και είναι διασκορπισμένα στον βραχώδη και αμμώδη βυθό.
• Ναυάγιο Νο. 48 (1ος – 3ος αι. π.Χ.): Νοτιότερα του ναυαγίου Νο. 28, σε βάθος -15 – -30μ., η ανατολική πλευρά του κόλπου του Βαθύλακα είναι καλυμμένη από κεραμικό υλικό διαφόρων κατηγοριών (αμφορείς, επιτραπέζια σκεύη, μαγειρικά, λυχνάρια), που χρονολογούνται σε διαφορετικές εποχές. Το ναυάγιο 48 – αν πρόκειται για ένα ενιαίο ναυάγιο ή για περισσότερα της ίδιας περιόδου που έχουν χάσει τη συνοχή τους – είχε φορτίο προερχόμενο από την Κρήτη.

Δείτε φωτογραφίες.