Κεν Λόουτς: Ο Αρχιτέκτονας του Βρετανικού Κοινωνικού Ρεαλισμού και οι Αδιάκοπες Μάχες μιας Εμβληματικής Καριέρας

Ο Κεν Λόουτς, μία από τις πλέον εμβληματικές μορφές του παγκόσμιου κινηματογράφου και αδιαμφισβήτητος πατριάρχης του βρετανικού κοινωνικού ρεαλισμού, είχε δηλώσει πριν από τρία χρόνια, μετά την προβολή της τελευταίας του ταινίας, «Η Τελευταία Παμπ», την πρόθεσή του να αποσυρθεί από τα κινηματογραφικά πλατό. Η απόφαση αυτή πηγάζε από την κόπωση που του προκαλούσαν οι σύγχρονες συνθήκες παραγωγής, καθώς και το διαρκές άγχος της εξασφάλισης χρηματοδότησης για τις ταινίες του. Ωστόσο, δεν είναι η πρώτη φορά που ο σπουδαίος σκηνοθέτης ανακοινώνει το τέλος της μακράς και πολυετούς σταδιοδρομίας του. Ανάλογες δηλώσεις είχε κάνει και περίπου δεκαπέντε χρόνια νωρίτερα, όμως τελικά επέστρεψε, εμπλουτίζοντας τη φιλμογραφία του με έναν ακόμη Χρυσό Φοίνικα στις Κάννες. Με αυτή τη διάκριση, εντάχθηκε στην εκλεκτική ομάδα των δημιουργών που έχουν τιμηθεί δύο φορές με την ανώτατη διάκριση στο κορυφαίο φεστιβάλ κινηματογράφου, όπου, σημειωτέον, κατέχει το ρεκόρ των 15 συμμετοχών.

Με αφορμή τα 90 του χρόνια, που κλείνει τις προσεχείς ημέρες, ο Κεν Λόουτς παραμένει ένας ακούραστος μαχητής τόσο για τον κινηματογράφο όσο και για τις ιδέες που πρεσβεύει. Ένας «αμετανόητος» αριστερός, ένας βαθύς ανθρωπιστής, που δεν χάνει ποτέ τον ενθουσιασμό του για νέους αγώνες, για αυτό που αγαπά περισσότερο: τη δημιουργία ταινιών. Έχοντας αφιερώσει έξι δεκαετίες στο σινεμά, έχει αποτυπώσει με αφοπλιστική ειλικρίνεια τα αδιέξοδα της εργατικής τάξης, την αδικία που βιώνουν οι άνθρωποι του μόχθου, τις αδυναμίες των κρατικών μηχανισμών να προασπίσουν τους αδύναμους απέναντι στις κυρίαρχες πολιτικές και την ανελέητη επέλαση των «νόμων της αγοράς».

Απορρίπτοντας το Χόλιγουντ

Ο Κεν Λόουτς, ο οποίος μας έχει χαρίσει αμέτρητες αξιόλογες ταινίες και ορισμένα ανεπανάληπτα αριστουργήματα, όπως τα «Γη και Ελευθερία», «Βροχή από Πέτρες», «Ριφ-Ραφ», «Γλυκά Δεκάξι», «Ο Άνεμος Χορεύει το Κριθάρι», «Το Μερίδιο των Αγγέλων» και «Εγώ, ο Ντάνιελ Μπλέικ», δεν υποκύπτει ποτέ στις σειρήνες του Χόλιγουντ, παραμένοντας πιστός στις αρχές και τις αξίες του. Όπως είχε δηλώσει χαρακτηριστικά για τις χολιγουντιανές και άλλες υπερπαραγωγές, αυτές «ή ενισχύουν το κατεστημένο ή είναι βαλβίδα μιας κάποιας εκτόνωσης».

Από το υπαίθριο θέατρο στο BBC

Ο Κένεθ Τσαρλς Λόουτς γεννήθηκε στο Νιούνιτον του Γιόρκσερ στις 17 Ιουνίου 1936. Μετά την υπηρεσία του στη Βασιλική Αεροπορία, σπούδασε Νομική στην Οξφόρδη. Από νεαρή ηλικία ασχολήθηκε με τη δραματική τέχνη, σκηνοθετώντας το 1959 μια υπαίθρια παράσταση για το Θέατρο Shakespeare Memorial, στην οποία επίσης πρωταγωνίστησε. Εργάστηκε αρχικά ως ηθοποιός σε περιφερειακές θεατρικές ομάδες και στη συνέχεια, όλη τη δεκαετία του ’60, ως σκηνοθέτης στην τηλεόραση του BBC.

Η πρώτη σημαντική δουλειά

Η πρώτη του σημαντική κινηματογραφική δουλειά ήταν το «Kes» το 1969, το οποίο έτυχε θερμής υποδοχής, παρά τις επικρίσεις στελεχών της United Artists για τη χρήση διαλέκτου του Γιορκσάιρ, με το επιχείρημα ότι θα ήταν πιο κατανοητή αν η ταινία ήταν στα ουγγρικά. Παρόλα αυτά, το Βρετανικό Ινστιτούτο Κινηματογράφου την κατέταξε στην 7η θέση στη λίστα με τις καλύτερες βρετανικές ταινίες του 20ου αιώνα.

Από τη λογοκρισία στη Θάτσερ

Μέχρι το 1980, οι ταινίες του Λόουτς δεν γνώρισαν ιδιαίτερη εμπορική επιτυχία, κυρίως λόγω της λογοκρισίας και της προβληματικής διανομής τους, γεγονός που τον ώθησε να επικεντρωθεί στο ντοκιμαντέρ. Προβλήματα με τη λογοκρισία αντιμετώπισε και αργότερα, ενώ στη πορεία του βρέθηκε αντιμέτωπος με τη Μάργκαρετ Θάτσερ, την οποία θεωρούσε ενσάρκωση όσων απεχθανόταν στην πολιτική. Την περιέγραφε ως την «πιο διχαστική πρωθυπουργό της σύγχρονης εποχής» και την κατήγγειλε για την αποδιάρθρωση της βρετανικής εργατικής τάξης και τη δημιουργία στρατιών ανέργων. Μάλιστα, επί της κηδείας της, που καλύφθηκε από δημόσια δαπάνη, πρότεινε σαρκαστικά «να ιδιωτικοποιηθεί» η τελετή, ως ύστατος φόρος τιμής στο δόγμα των ιδιωτικοποιήσεων που η ίδια εφάρμοσε.

Ο Κλέφτης Ποδηλάτων

Η δεκαετία του ’90 αποτέλεσε ίσως την κορυφαία περίοδο στην μακρά πορεία του. Εκτός από τεράστιες καλλιτεχνικές επιτυχίες, ο Λόουτς έγινε συνώνυμο του κοινωνικού ρεαλισμού, επηρεάζοντας σημαντικά τους ανήσυχους σκηνοθέτες και τον παγκόσμιο κινηματογράφο. Ο ίδιος είχε δεχθεί καθοριστική επιρροή από τη μεγάλη σχολή του ιταλικού νεορεαλισμού, και ειδικότερα από το αριστούργημα του Βιτόριο Ντε Σίκα, «Ο Κλέφτης των Ποδηλάτων», καθώς και από το συγκλονιστικό φιλμ του Τζίλο Ποντεκόρβο, «Η Μάχη του Αλγερίου». Όπως είχε πει ο ίδιος για την ταινία του Ντε Σίκα, «με έκανε να συνειδητοποιήσω ότι ο κινηματογράφος θα μπορούσε να αφορά τους απλούς ανθρώπους και τα διλήμματά τους, όχι ταινίες για αστέρες ή παράλογες περιπέτειες». Άλλωστε, ουδέποτε χρησιμοποίησε σταρ στις ταινίες του, και οι παραγωγές του ήταν σχεδόν πάντα λιτές.

Η εργατική τάξη και η γυναίκα

Η πορεία του στην κατηγορία αυτή ξεκίνησε με το «Ριφ-Ραφ» το 1991, ένα εξαιρετικό δράμα για την εργατική τάξη. Δύο χρόνια αργότερα, ακολούθησε η κοινωνική κωμωδία «Βροχή από Πέτρες», που συγκίνησε με την ανθρωπιά της και σόκαρε με την ωμή αλήθεια της. Το 1994, γύρισε το κοινωνικό δράμα «Ladybird, Ladybird», με πρωταγωνίστρια μια ανύπαντρη γυναίκα από λαϊκές συνοικίες, της οποίας η πρόνοια αφαιρεί τα έξι παιδιά της. Η γυναίκα, η καταπίεση, η βία που προκαλείται από τη φτώχεια και την περιθωριοποίηση, αποτελούν κεντρικά θέματα στις ταινίες του.

Γη και Ελευθερία

Το 1995, γύρισε μια από τις σημαντικότερες ταινίες του, το επικό ιστορικό δράμα «Γη και Ελευθερία», το οποίο έτυχε θερμής υποδοχής στις Κάννες, αποσπώντας το βραβείο της Διεθνούς Ένωσης Κριτικών. Στην Ισπανία, χιλιάδες νέοι συνωστίζονταν στους κινηματογράφους για να μάθουν τα μυστικά του εμφυλίου πολέμου από τους παππούδες και τις γιαγιάδες τους. Διαποτισμένη από αισθήματα αισιοδοξίας, ενθουσιασμού και αδελφοσύνης, η ταινία αναδεικνύει την προδοσία της επανάστασης, τόσο από τους κομμουνιστές ηγέτες όσο και από τη Βρετανία και τη Γαλλία, οι οποίες αρνήθηκαν να βοηθήσουν τους δημοκράτες απέναντι στον φασίστα Φράνκο, σε αντίθεση με τον Χίτλερ και τον Μουσολίνι.

Απάνθρωπο ασφαλιστικό σύστημα

Ακολούθησαν εξαιρετικές ταινίες – όλες διαθέσιμες ελεύθερα στο διαδίκτυο, μετά από απόφαση του Λόουτς! – ενώ το 2006 κέρδισε τον πρώτο του Χρυσό Φοίνικα με το ανεπανάληπτο ιστορικό δράμα για το αντάρτικο των Ιρλανδών κατά των Βρετανών το 1920, «Ο Άνεμος Χορεύει το Κριθάρι». Στην ταινία αυτή, ο Λόουτς προσδίδει οικουμενική και διαχρονική διάσταση, εμπιστευόμενος τον πρωταγωνιστικό ρόλο στον τότε νεαρότατο, αλλά χαρισματικό, Κίλιαν Μέρφι. Δέκα χρόνια αργότερα, κέρδισε ξανά τον Χρυσό Φοίνικα με μια πιο προσωπική ιστορία, ένα δράμα για το γραφειοκρατικό και εσκεμμένα απάνθρωπο ασφαλιστικό σύστημα της Βρετανίας, το οποίο κατέστρεψε τη ζωή ενός ανήμπορου εργάτη, στην ταινία «Εγώ, ο Ντάνιελ Μπλέικ», με πρωταγωνιστή τον εξαίρετο Ντέιβ Τζόουνς.

Μαχητικό πνεύμα – σκηνοθετική δεξιοτεχνία

Το σινεμά του Λόουτς, αναμφισβήτητα ουμανιστικό, δεν υποκύπτει στον διδακτισμό ή στην κραυγαλέα καταγγελία. Προικισμένο με το γενναιόδωρο ταλέντο του σκηνοθέτη, εκπέμπει βαθιά ενσυναίσθηση και προάγει ηθικές αξίες. Στην πλούσια φιλμογραφία του, καμία κοινωνική μάχη δεν είναι μάταιη, κανένας απόκληρος δεν είναι μόνος. Η αξία του κινηματογραφικού του σύμπαντος, όμως, έγκειται και στη σκηνοθετική του δεξιοτεχνία και τα εκφραστικά του μέσα. Ως γνήσιος καλλιτέχνης του ρεπεράζ και της διεύθυνσης των ηθοποιών, είναι ικανός να πυροδοτήσει συγκινησιακή φόρτιση με μια απλή κίνηση της κάμερας, ενώ δικαίως θεωρείται άριστος γνώστης του μοντάζ. Ωστόσο, πάνω απ’ όλα, ο Λόουτς είναι ο δημιουργός με το αταλάντευτο μαχητικό πνεύμα, ένας ταπεινός εργάτης του σινεμά, που δεν υποκύπτει ποτέ σε σκηνοθετικά τρικ για χάρη του ταλέντου του ή για να κολακέψει το καθεστωτικό σύστημα της κινηματογραφικής βιομηχανίας.

Ακόμη ένα μεγάλο Όχι

Ο Κεν Λόουτς, ο οποίος απέκτησε δύο γιους και δύο κόρες, ενώ έχασε ένα παιδί σε ηλικία δύο ετών, μαζί με τη Λέσλι Άστον, την οποία παντρεύτηκε το 1962, υπήρξε πάντα επαναστάτης, που δεν συγχωρούσε συμβιβασμούς και κομματικά παιχνίδια εις βάρος του λαού. Μια τεράστια προσωπικότητα, που το αποδεικνύει ακόμη και στην καθημερινότητά του. Χαρακτηριστικό του ατσάλινου χαρακτήρα του είναι η ιστορία για την τιμητική βράβευσή του στο φεστιβάλ κινηματογράφου του Τορίνο. Την αρνήθηκε, όταν πληροφορήθηκε ότι το Εθνικό Μουσείο Κινηματογράφου της ίδιας πόλης είχε απολύσει τους υπαλλήλους καθαρισμού και φύλαξης, αναθέτοντας τις εργασίες σε εξωτερικό συνεργείο. Θα μπορούσε εύκολα να κάνει ότι δεν γνώριζε. Όμως, αυτό θα διέγραφε, για τη δική του ηθική, όλο του το πολυσήμαντο έργο και την αποφασιστικότητά του να είναι πάντα με τους αδυνάτους, τους περιφρονημένους της ζωής. Ακόμη ένα μεγάλο «Όχι»…