Σοβαρή Πτώση των Γεννήσεων στην Ελλάδα: Νέα Στοιχεία Αποκαλύπτουν Τάσεις και Περιφερειακές Διαφορές

Οι γεννήσεις στην Ελλάδα έχουν σημειώσει μια αξιοσημείωτη μείωση μετά το 2009, σύμφωνα με τα πρόσφατα στοιχεία μιας έρευνας που παρουσιάστηκε από τον Βύρωνα Κοτζαμάνη, αφυπηρετήσαντα καθηγητή Δημογραφίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας και διευθυντή του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών (ΙΔΕΜ).

Η έρευνα αποκαλύπτει ότι μετά το 1950, η γεννητικότητα στη χώρα υπέστη σημαντικές αλλαγές. Ενώ ο μέσος όρος των γεννήσεων κυμαινόταν στις 148 χιλιάδες το 1979-1980, για την περίοδο 2024-2025 εκτιμάται ότι θα περιοριστούν στις 67 χιλιάδες. Παράλληλα, η μέση ηλικία απόκτησης του πρώτου παιδιού έχει αυξηθεί κατά σχεδόν 6 χρόνια, φτάνοντας τα 32,2 έτη από 26,2 έτη που ήταν στο παρελθόν.

Η πτώση των γεννήσεων, η οποία ξεκίνησε στα τέλη της δεκαετίας του ’70 και συνεχίζεται (με μια μικρή ανάκαμψη κατά την περίοδο 2003-2009, κυρίως λόγω της εισόδου αλλοδαπών μετά το 1990), αποδίδεται στην πτώση της διαγενεακής γονιμότητας των γυναικών. Συγκεκριμένα, οι γυναίκες που γεννήθηκαν στα τέλη της δεκαετίας του ’50 είχαν κατά μέσο όρο 2,0 παιδιά, ενώ εκείνες που γεννήθηκαν γύρω στο 1985 απέκτησαν λιγότερα από 1,5 παιδί.

Αυτή η τάση αντικατοπτρίζεται και στους ετήσιους δείκτες γονιμότητας, οι οποίοι μειώθηκαν από 2.200 παιδιά ανά 1.000 γυναίκες το 1979-1980 σε 1.240 το 2024-2025. Ταυτόχρονα, η αύξηση των θανάτων έχει οδηγήσει σε συρρίκνωση του φυσικού ισοζυγίου, το οποίο γίνεται αρνητικό μετά το 2010. Ενώ την περίοδο 1971-1980 υπήρχε πλεόνασμα 638 χιλιάδων γεννήσεων έναντι θανάτων, τις επόμενες δεκαετίες το πλεόνασμα μειώθηκε σημαντικά, και την περίοδο 2011-2020 καταγράφηκαν 267 χιλιάδες περισσότεροι θάνατοι από γεννήσεις, ενώ την πενταετία 2021-2025 ο αριθμός αυτός έφτασε τις 290 χιλιάδες.

Η Κατάρρευση των Γεννήσεων σε Περιφερειακό Επίπεδο

Οι γεννήσεις στη χώρα, σύμφωνα με τον κ. Κοτζαμάνη, μειώθηκαν από 117,7 χιλιάδες την διετία 2008-2009 σε 66,7 χιλιάδες το 2024-2025. Στην κατάρρευση αυτή συνέβαλε η πρόσφατη μείωση του γυναικείου πληθυσμού ηλικίας 25-44 ετών κατά σχεδόν 480 χιλιάδες (-28%). Αυτή η μείωση οφείλεται κυρίως στη μείωση των νέων που φτάνουν σε αναπαραγωγική ηλικία (λόγω της πτώσης των γεννήσεων μετά το 1980) και δευτερευόντως στο αρνητικό μεταναστευτικό ισοζύγιο στις ηλικίες αυτές μετά το 2010.

Η ανάλυση των μεταβολών σε περιφερειακό επίπεδο για την περίοδο 2009-2024 αποκαλύπτει σημαντικές διαφοροποιήσεις. Ενώ οι γεννήσεις στη χώρα μειώθηκαν κατά 42%, σε 6 νομούς της ηπειρωτικής Ελλάδας (Θεσπρωτία, Γρεβενά, Φθιώτιδα, Κοζάνη, Ευρυτανία και Φλώρινα) η μείωση ξεπέρασε το 50%, και σε άλλους 10 νομούς κυμάνθηκε από 45-50%. Αντίθετα, σε 6 νησιωτικούς νομούς η μείωση ήταν μικρότερη του 30%, ενώ στις Κυκλάδες και τη Ζάκυνθο ήταν ακόμη και κάτω του 15%.

Η μείωση των γεννήσεων και η αύξηση των θανάτων έχουν αλλάξει ριζικά την αναλογία θανάτων ανά 100 γεννήσεις μεταξύ 2009 και 2024. Ενώ το 2009 αντιστοιχούσαν 92 θάνατοι σε 100 γεννήσεις, το 2024 ο αριθμός αυτός ανέρχεται σε 184. Σε περιφερειακό επίπεδο, ο δείκτης αυτός το 2024 κυμαίνεται από 79 έως 276. Τα Δωδεκάνησα, η Ξάνθη και τρεις νομοί της Κρήτης (Χανιά, Ρέθυμνο, Ηράκλειο) είχαν λιγότερους θανάτους από γεννήσεις (λόγος -10%) μεταξύ 2009 και 2025, ενώ αντίθετα, οι νομοί με αναλογία θανάτων/γεννήσεων κάτω του 125/100 κατέγραψαν περιορισμένη μείωση ή ακόμα και μικρή αύξηση του πληθυσμού τους.

Το ερώτημα που τίθεται είναι: Ποιες είναι οι αιτίες αυτών των σημαντικών διαφοροποιήσεων; Σύμφωνα με τον κ. Κοτζαμάνη, για να απαντήσουμε, πρέπει να λάβουμε υπόψη τα εξής, απλοποιημένα:

1) Οι γεννήσεις εξαρτώνται βασικά από τον αριθμό των γυναικών ηλικίας 25-45 ετών (που ανήκουν σε διαφορετικές γενιές) και από την τελική τους γονιμότητα (τον αριθμό παιδιών που θα αποκτήσουν). 2) Ο αριθμός των θανάτων εξαρτάται από τον αριθμό των ηλικιωμένων ατόμων σε κάθε περιοχή και από τις ανά ηλικία πιθανότητες θανάτου.

Για παράδειγμα, αν δύο περιοχές έχουν τον ίδιο πληθυσμό, αλλά η μία έχει διπλάσιο αριθμό γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας με την ίδια κατανομή και γονιμότητα, θα καταγράψει διπλάσιο αριθμό γεννήσεων. Ομοίως, αν η μία περιοχή έχει διπλάσιο αριθμό ηλικιωμένων, θα έχει και διπλάσιο αριθμό θανάτων, με τις ίδιες προϋποθέσεις.

Αυτοί οι παράγοντες εξηγούν σε μεγάλο βαθμό τις διαφοροποιημένες ανά νομό μεταβολές στις γεννήσεις και στα φυσικά ισοζύγια μεταξύ 2009 και 2024.

Ειδικότερα:

Ι) Οι νομοί με τις μεγαλύτερες ποσοστιαίες μειώσεις γεννήσεων είχαν χαμηλή γονιμότητα στις γενιές του 1960, ταχύτερη συρρίκνωσή της στις επόμενες γενιές, και ταχύτερη μείωση του αριθμού γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας.

ΙΙ) Οι νομοί με λιγότερους θανάτους από γεννήσεις παρουσιάζουν ηπιότερη μείωση γεννήσεων, πιο αργούς ρυθμούς αύξησης ηλικιωμένων και νεότερους πληθυσμούς, καθώς διατήρησαν τους νέους τους και προσέλκυσαν και άλλους.

Συμπερασματικά, οι διαφοροποιημένοι ρυθμοί μείωσης της γονιμότητας, η αύξηση της δημογραφικής γήρανσης και οι διαφοροποιημένες μεταναστευτικές ροές είναι οι βασικές αιτίες των μεταβολών που παρατηρούνται μεταξύ 2009 και 2024.

Τέλος, ο κ. Κοτζαμάνης επισημαίνει ότι την τελευταία δεκαπενταετία παρατηρείται μια κατάρρευση των γεννήσεων (-42%) πολύ εντονότερη από αυτήν της δεκαετίας του ’80 (-31%). Μια νέα περίοδος σημαντικής μείωσης (-15%) αναμένεται μεταξύ 2045 και 2060, καθώς οι γεννηθέντες το 2010-2029, που είναι κατά 450 χιλιάδες λιγότεροι από την περίοδο 1990-2009, θα φτάσουν σε αναπαραγωγική ηλικία.