Αλέκος Βλ. Λεβίδης: Η Μεγάλη Αναδρομική Έκθεση «Ζωγραφική 1961-2026. Δια βίου παιχνίδι» στο Μουσείο Μπενάκη / Πειραιώς 138

Η μεγάλη αναδρομική έκθεση «Αλέκος Βλ. Λεβίδης. Ζωγραφική 1961-2026. Δια βίου παιχνίδι», η πρώτη που εστιάζει στο έργο του ζωγράφου και ακαδημαϊκού Αλέκου Λεβίδη, εγκαινιάζεται στο Μουσείο Μπενάκη / Πειραιώς 138.

Η έκθεση παρουσιάζει το σύνολο της καλλιτεχνικής πορείας του καλλιτέχνη, από το 1961 έως σήμερα, αναδεικνύοντας την εξέλιξη της ζωγραφικής του σε διάστημα άνω των έξι δεκαετιών. Την επιμέλεια έχει ο ίδιος ο καλλιτέχνης σε συνεργασία με τη Μαρίκα Ρόμπου-Λεβίδη.

Η έκθεση θα διαρκέσει από τις 08 Οκτωβρίου 2026 έως τις 14 Φεβρουαρίου 2027.

Το Μουσείο Μπενάκη αποτελούσε ανέκαθεν τον ιδανικό χώρο για τον Αλέκο Λεβίδη, ώστε να παρουσιάσει το έργο του. Η διοργάνωση αυτή ήταν κάτι που οραματιζόταν και προγραμμάτιζε για πολλά χρόνια. Η υλοποίησή της σηματοδοτεί την ολοκλήρωση ενός μακροχρόνιου, απαιτητικού εγχειρήματος, το οποίο βίωσε ως ιδιαίτερη πρόκληση. Η πραγματοποίηση της έκθεσης, μαζί με την έκδοση ενός συνοδευτικού δίγλωσσου βιβλίου (ελληνικά και αγγλικά), κατέστη δυνατή χάρη στη γενναιόδωρη υποστήριξη της Ακαδημίας Αθηνών, του Ιδρύματος Ιωάννου Φ. Κωστοπούλου, του Υπουργείου Πολιτισμού, των οικογενειών Δημητρίου Προκοπίου και Μιχάλη και Νικόλα Λυκιαρδόπουλου, της Σάντρας Λυκιαρδοπούλου, του Μιχάλη και της Μυρτώς Πατέρα, καθώς και του Νικόλα και της Ειρήνης Λαιμού.

Ο Λεβίδης επέλεξε συνειδητά να επιμεληθεί ο ίδιος την έκθεση, με τη βοήθεια της συντρόφου του, κοινωνικής ανθρωπολόγου Μαρίκας Ρόμπου-Λεβίδη. Πίστευε ότι κανείς άλλος, όσο εξειδικευμένος και αν είναι στην ιστορία ή τη θεωρία της τέχνης, δεν θα μπορούσε να γνωρίζει το έργο του όσο οι ίδιοι. Επιδίωξε αυτή την αίσθηση οικειότητας και βαθιάς γνώσης του περιεχομένου. Στόχος τους ήταν να αναδειχθούν οι συνδέσεις ανάμεσα στις φαινομενικά διαφορετικές πτυχές του έργου του, όπως τα σχέδια, οι πίνακες και τα εικαστικά σημειωματάρια.

Η έκθεση περιλαμβάνει πάνω από 500 έργα, όπως πίνακες, σχέδια, τοιχογραφίες, σκηνογραφίες, ζωγραφική για βιβλία, εγκαταστάσεις και εικαστικά σημειωματάρια. Η δομή της είναι διακριτή σε ενότητες, λαμβάνοντας όμως υπόψη και τη χρονολογική σειρά των έργων όπου κρίνεται απαραίτητο. Η επιλογή των έργων χαρακτηρίζεται από έναν συνδυασμό «αντικειμενικών» και υποκειμενικών, συναισθηματικών κριτηρίων. Τα κείμενα στους τοίχους, γραμμένα σε πρώτο ενικό πρόσωπο από τον ίδιο τον ζωγράφο, προσφέρουν μια άμεση σύνδεση και καθοδηγούν τον θεατή, σαν ο δημιουργός να μιλάει προσωπικά. Τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό του χώρου ανέλαβαν από κοινού ο ζωγράφος, ο σκηνογράφος Παύλος Θανόπουλος και η συνεπιμελήτρια της έκθεσης.

Στην πρώτη ενότητα, η περιήγηση ξεκινά με τα πρώιμα έργα του καλλιτέχνη, από το 1961, όταν ήταν 17 ετών. Τα έργα των δεκαετιών του ’60 και του ’70 αποτελούνται κυρίως από σχέδια, πολλά από τα οποία έχουν πολιτικό χαρακτήρα. Αυτή η περίοδος στην Ελλάδα και διεθνώς σημαδεύτηκε από δικτατορίες, πολέμους και έντονες κοινωνικές αναταραχές. Ο έφηβος και νεαρός Λεβίδης αποτύπωνε με την τέχνη του τις σκέψεις και τις ανησυχίες του για τα γεγονότα. Μετά τη Μεταπολίτευση, αυτά τα έργα, ως τεκμήρια μιας εποχής, παρέμειναν στο συρτάρι και εκτέθηκαν μόνο μία φορά, το 2006, στην γκαλερί Άστρα, με τον τίτλο Μαρτυρίες 1965-1976.

Η διαδρομή στη δεύτερη ενότητα συνεχίζεται με έξι πρώιμα πορτρέτα, ζωγραφισμένα στα τέλη της δεκαετίας του ’70, τα οποία εισάγουν τον θεατή στη θεματική της ανθρώπινης μορφής. Έργα που απεικονίζουν μοντέλα, συνήθως στο ατελιέ του ζωγράφου, φιλοτεχνημένα με μικτή τεχνική ή παστέλ, καθώς και σχέδια με χρωματιστά μολύβια ή κάρβουνο, παρουσιάζονται ελεύθερα στον χώρο. Περιβάλλονται από ανθρωποκεντρικά έργα και σχέδια άλλων δεκαετιών, καθώς και προθήκες με εικαστικά σημειωματάρια που σχετίζονται με αυτά. Ένας μικρότερος, διακριτός χώρος φιλοξενεί δεκατρείς προσωπογραφίες από διαφορετικές περιόδους. Τρεις από αυτές, που ζωγραφίστηκαν τα τρία τελευταία χρόνια, εκτίθενται δημόσια για πρώτη φορά και ανήκουν στο Ίδρυμα Ιωάννου Φ. Κωστοπούλου.

Στη συνέχεια, η επόμενη ενότητα παρουσιάζει μια σειρά από τοπία, αναμεμειγμένα με νεκρές φύσεις, που δημιουργήθηκαν κυρίως τις δεκαετίες του ’80 και του ’90. Συνοδεύονται από προθήκες με εικαστικά σημειωματάρια, ακολουθώντας την πορεία του ζωγράφου εκείνη την περίοδο. Μια μεγάλη διπλή «πύλη», τμήμα μιας τοιχογραφίας από κατοικία, η οποία αποτοιχίστηκε και ανασυστήθηκε ειδικά για την έκθεση από το τμήμα συντήρησης του Μουσείου Μπενάκη, οδηγεί στα έργα για τη Μεγάλη Ελλάδα, που φιλοτέχνησε ο Λεβίδης το 2000 με αφορμή την είσοδο στη νέα χιλιετία, κατόπιν παραγγελίας της ΑΓΕΤ Ηρακλής.

Στην ευρύχωρη αίθουσα του ισογείου της οδού Πειραιώς, που διαμορφώθηκε ειδικά για την έκθεση με στόχο τη δημιουργία αίσθησης βάθους και ανοίγματος, εκτίθενται έργα της ενότητας ΜυθΙστορικά. Σε αυτά, η προσωπική ιστορία του καλλιτέχνη συναντά τη μεγάλη ιστορία και ο μύθος την πραγματικότητα. Περιλαμβάνονται έργα από τις εκθέσεις Λουόμενοι (Αίθουσα Τέχνης Αθηνών, 1991), Δώδεκα πίνακες (Αίθουσα Τέχνης Αθηνών, 2004) και ΜυθΙστορικά (Πινακοθήκη Χατζηκυριάκου – Γκίκα, 2020). Ακολούθως, ένας διακριτά οριοθετημένος χώρος φιλοξενεί πάνω από τριάντα μικρά τετράγωνα έργα (35 x 35 εκ., Εικονογραφίες, 1990 και 36 x 36 εκ., 36 x 36: Ζωγραφικά δοκίμια, 2018). Αυτά τα έργα, το «φυτώριο» των «μυθιστορικών», εκτείνονται σε πολλές δεκαετίες, από τη δεκαετία του ’80 έως σήμερα. Προθήκες με εικαστικά σημειωματάρια συμπληρώνουν την παρουσίαση της καλλιτεχνικής διαδρομής του ζωγράφου.

Στο τέλος του κεντρικού εκθεσιακού χώρου, παρουσιάζεται ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα από μακέτες εξωφύλλων βιβλίων. Αυτή η δραστηριότητα, στην οποία ο Λεβίδης έχει αφοσιωθεί εντατικά και διαχρονικά, περιλαμβάνει συνεργασίες με τις Εκδόσεις Άγρα, τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, τον Κέδρο, την Εστία, την Αλεξάνδρεια, τις εκδόσεις François Maspero, το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, τον Σύλλογο ‘Οι Φίλοι της Μουσικής’, το Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης κ.ά. Η συγκεντρωτική παρουσίαση αυτών των έργων αναδεικνύει την πρόθεσή του να αντιμετωπίζει κάθε εξώφυλλο ως ένα αυτόνομο ζωγραφικό έργο.

Η έκθεση εμπλουτίζεται με εγκαταστάσεις, όπως η Μνήμη Παλμύρας, που είχε παρουσιαστεί στο κτήριο της οδού Κουμπάρη το 2016, όταν η Παλμύρα λεηλατήθηκε και ο αρχαιολόγος Khaled Al Asaad αποκεφαλίστηκε βάναυσα από την ISIS. Επίσης, παρουσιάζονται μέρη της Σκευοθήκης από το Φεστιβάλ Άργους του 1995 και 2002.

Τέλος, σε μια ξεχωριστή αίθουσα του ισογείου της Πειραιώς 138, εκτίθενται σκηνογραφίες του Λεβίδη, με κεντρικότερη εκείνη για την Αντιγόνη του Σοφοκλή, σε σκηνοθεσία Λευτέρη Βογιατζή το 1992 στο Θέατρο της Οδού Κυκλάδων.

Η έκδοση

Η έκθεση συνοδεύεται από την έκδοση ενός βιβλίου σε ελληνική και αγγλική γλώσσα, με επιμέλεια Αλέκου Βλ. Λεβίδη και Μαρίκας Ρόμπου-Λεβίδη. Εκδότες είναι η Ακαδημία Αθηνών και οι Εκδόσεις Άγρα, με εκδοτική επιμέλεια του Σταύρου Πετσόπουλου. Τον γραφιστικό σχεδιασμό έχει επιμεληθεί η Έλλη Οικονομίδη σε συνεργασία με τους δύο συνεπιμελητές της έκθεσης. Η έκδοση περιλαμβάνει πάνω από 500 έργα, κείμενα του Καθηγητή Ιστορίας της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, Ευγένιου Ματθιόπουλου, και του συγγραφέα Διονύση Καψάλη, κριτικές για το έργο του Λεβίδη, καθώς και αποσπάσματα από τα εικαστικά του σημειωματάρια από τη δεκαετία του ’70 έως σήμερα. Αυτά τα κείμενα φωτίζουν τη διαμόρφωση του καλλιτέχνη, την καθημερινή του ζωγραφική πρακτική, πληροφορίες για συγκεκριμένα έργα και τεχνικές, καθώς και περιγραφές, σκέψεις και εντυπώσεις από ταξίδια και επισκέψεις σε μουσεία.

Λίγα λόγια για τον καλλιτέχνη

Αλέκος Λεβίδης (Αθήνα 1944)
Το 1963 αποφοίτησε από το Κολλέγιο Αθηνών. Κατά τα δύο τελευταία σχολικά του έτη, παρακολούθησε μαθήματα ελεύθερου σχεδίου από τους Κ. Μαλάμο (ζωντανό μοντέλο) και Α. Κοντόπουλο (σχέδιο από γλυπτά στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο). Το 1963, παρακολούθησε σεμινάρια σκηνοθεσίας και σκηνογραφίας στο Université du Théâtre des Nations στο Παρίσι. Από το 1964 έως το 1969, σπούδασε αρχιτεκτονική στην Σχολή Αρχιτεκτονικής του Πανεπιστημίου της Γενεύης (EAUG). Το 1965 και το 1967, τιμήθηκε με ειδικό και πρώτο βραβείο αντίστοιχα στον διαγωνισμό ελεύθερου σχεδίου της σχολής του. Το 1970-1971, πραγματοποίησε μεταπτυχιακές σπουδές στην Πολεοδομία στο Institut d’Urbanisme, Université de Paris. Μετά την ολοκλήρωσή τους, επέστρεψε στην Αθήνα, όπου ζει και εργάζεται ως ζωγράφος μέχρι σήμερα.

Το 1972, συμμετείχε στην ίδρυση και λειτουργία του βιβλιοπωλείου «Στροφή», το οποίο, σε περίοδο λογοκρισίας και αυστηρής αστυνόμευσης, ανέπτυξε πολυσχιδή και πρωτοποριακή πολιτιστική δράση. Τον Σεπτέμβριο του 1974, με δική του πρωτοβουλία, υλικοτεχνικό εξοπλισμό και τη δημοσιογραφική κάλυψη της εφημερίδας Αυγή, οργάνωσε την πρώτη αποστολή ανταποκριτών ελληνικής εφημερίδας στην Κύπρο μετά τη δεύτερη τουρκική εισβολή.

Το 1982, πραγματοποίησε την πρώτη ατομική του έκθεση στην γκαλερί «Ώρα». Έκτοτε, ακολούθησαν άλλες 29 ατομικές εκθέσεις ζωγραφικής στην Ελλάδα και το εξωτερικό, καθώς και συμμετοχές σε πολλές ομαδικές εκθέσεις. Το 1994, εξέδωσε το βιβλίο του Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, Περί της Αρχαίας Ελληνικής Ζωγραφικής, 35ο Βιβλίο της Φυσικής Ιστορίας (εκδ. Άγρα). Τη μετάφραση από τα λατινικά συνυπέγραψε με τον Τ. Ρούσσο, ενώ ο ίδιος συνέταξε την Εισαγωγή και τα σχόλια. Η έκδοση του τόμου συνέπεσε με τις ανασκαφές του Μ. Ανδρόνικου στη Βεργίνα, που αναζωπύρωσαν το διεθνές επιστημονικό ενδιαφέρον για την αρχαία ελληνική ζωγραφική. Η έκδοση κάλυψε ένα κενό στην ελληνική βιβλιογραφία όσον αφορά την εξέλιξη της μεγάλης ζωγραφικής πέραν της αγγειογραφίας, από τα αρχαϊκά χρόνια έως την ύστερη αρχαιότητα. Το βιβλίο αποτέλεσε στήριγμα για νεότερες γενιές αρχαιολόγων, αρχαιομετρών, συντηρητών κ.ά. Τα τελευταία είκοσι πέντε χρόνια, το βιβλίο διδάσκεται σε πανεπιστημιακές σχολές και σχολές καλών τεχνών και αναφέρεται συστηματικά στην ελληνική και διεθνή βιβλιογραφία. Το 1995, το βιβλίο βραβεύθηκε από την Ακαδημία Αθηνών.

Το 2007, ο Α. Λεβίδης ήταν υπότροφος (Artist in Residence) του Προγράμματος Ελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Princeton, με ερευνητικό θέμα το «Περί χρωμάτων» του Ψευδο-Αριστοτέλη.

Από το 2011 έως το 2014, κατά την περίοδο της οικονομικής και πολιτικής κρίσης, λειτούργησε τον καλλιτεχνικό χώρο «Ζωγραφείο», όπου πραγματοποιήθηκαν εκθέσεις και κύκλοι ομιλιών για τη ζωγραφική. Εκτός από το ζωγραφικό του έργο, έχει ασχοληθεί εντατικά με τον σχεδιασμό εξωφύλλων και την εικαστική επιμέλεια βιβλίων.

Έχει φιλοτεχνήσει σκηνικά για το θέατρο, συμπεριλαμβανομένης της ιστορικής παράστασης της «Αντιγόνης» του Σοφοκλή στο «Θέατρο της Οδού Κυκλάδων» σε σκηνοθεσία Λευτέρη Βογιατζή. Έχει επίσης ζωγραφίσει τοιχογραφίες σε ιδιωτικές κατοικίες στην Άρτα, τη Σύρο και την Κηφισιά. Τμήματα αυτών έχουν αποτοιχισθεί από ειδικά συνεργεία του Μουσείου Μπενάκη και έχουν ενσωματωθεί στις συλλογές του. Έργα του Α. Λεβίδη εκτίθενται σε πολλές δημόσιες και ιδιωτικές συλλογές στην Ελλάδα και το εξωτερικό.

Από το 2021, είναι τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών και κατέχει την έδρα της Ζωγραφικής. Το 2022, η Προεδρία της Δημοκρατίας του απένειμε την τιμητική διάκριση του Χρυσού Σταυρού του Τάγματος της Τιμής.

ΠΑΡΑΛΛΗΛΕΣ ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ

Ξεναγήσεις
Στο πλαίσιο της έκθεσης, θα διοργανωθούν θεματικές ξεναγήσεις για το κοινό από τους επιμελητές και έναν εκάστοτε προσκεκλημένο. Το πλήρες πρόγραμμα των ξεναγήσεων θα ανακοινωθεί σύντομα.

*Κεντρική φωτογραφία θέματος: Δίκη, 71 x 125 εκ., μικτή τεχνική σε ξύλο, 2025, συλλογή Α. και Α. Χατζηιωάννου