Η δύναμη της ακροδεξιάς είναι η υποχώρηση της παιδείας

Του Αλέξανδρου Αλεξανδράκη
Η κοινωνία μας σήμερα, όσο και να ισχυριζόμαστε ότι έχει προχωρήσει, κάπου δυσκολεύεται να κατανοήσει όσα διαβάζει, να αξιολογήσει όσα βλέπει και να ελέγξει όσα ακούει κι έτσι καταλήγει να είναι περισσότερο ευάλωτη στη χειραγώγηση. Γι’ αυτό η συζήτηση για την παιδεία αφορά ευθέως την ποιότητα της δημοκρατίας μας.
Τα ανησυχητικά ευρήματα της διεθνούς αξιολόγησης PISA πρέπει να μας κινητοποιήσουν. Η δυσκολία ενός σημαντικού μέρους των μαθητών να κατανοήσει ένα απλό κείμενο και να αξιοποιήσει τη γνώση για να αντιμετωπίσει ένα πρόβλημα αποτελεί «καμπανάκι». Η PISA εξετάζει ακριβώς αυτή τη δυνατότητα εφαρμογής γνώσεων και δεξιοτήτων σε σύνθετες καταστάσεις. (oecd.org)
Είναι εύκολο να πούμε ότι «οι μαθητές απέτυχαν» αλλά πολύ δυσκολότερο να αναρωτηθούμε πόσο ανταποκρίθηκε το εκπαιδευτικό σύστημα στις ανάγκες τους και στις σύγχρονες ανάγκες μιας κοινωνίας που εξελίσσεται ταχύτατα. Και πόσο χώρο έδωσε στην κατανόηση, στην περιέργεια, στην αμφισβήτηση και στη δημιουργική σκέψη, ιδιαίτερα των μη φυσικών ταλέντων και των καλών μαθητών.
Τα παιδιά δεν ευθύνονται για τις προτεραιότητες που εμείς, ως πολιτεία, διαμορφώνουμε. Υπάρχει η υποχρέωση της Πολιτείας να προσφέρει τα εφόδια στα παιδιά για να σταθούν στον κόσμο με αυτοπεποίθηση και κρίση. Για να είναι πολίτες και όχι άνθρωποι χαμηλών προσδοκιών & δυνατοτήτων.
Η κατανόηση ενός κειμένου έχει συνέπειες πολύ πέρα από έναν σχολικό βαθμό και για να αξιολογήσεις μια πολιτική πρόταση πρέπει να εντοπίσεις τι υποστηρίζει, σε ποια στοιχεία στηρίζεται, ποιους αφορά και ποιες συνέπειες μπορεί να έχει. Για να συζητήσεις την ακρίβεια, τη στέγαση, τη μετανάστευση ή την κλιματική κρίση χρειάζεται να διακρίνεις αιτίες, ευθύνες και εναλλακτικές λύσεις. Και να έχεις ένα επίπεδο γνώσεων αλλά και δυνατότητες κριτικής σκέψης που καλλιεργείται με τον καιρό.
Αν αυτές οι δεξιότητες δεν καλλιεργούνται συστηματικά, η συμμετοχή στη δημόσια συζήτηση γίνεται δυσκολότερη. Αυτό βέβαια, δεν σημαίνει ότι οι νέοι αδιαφορούν για την πολιτική ή ότι αδυνατούν να κατανοήσουν την κοινωνία. Σημαίνει όμως, ότι οφείλουμε να τους προετοιμάζουμε καλύτερα και να τους δίνουμε πραγματικό χώρο συμμετοχής για να μπορούν να χτίσουν τα όνειρα τους, τους στόχους, την αυριανή δική τους κοινωνία και ζωή.
Το ίδιο ισχύει για την ενημέρωση μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα. Η άνεση στη χρήση ενός κινητού δεν εξασφαλίζει την ικανότητα αξιολόγησης του περιεχομένου του. Ένα βίντεο είκοσι δευτερολέπτων μπορεί να απομονώνει μια φράση από μια ολόκληρη συζήτηση κι ένας τίτλος μπορεί να αποδίδει διαφορετικό νόημα από αυτό που προκύπτει από τα γεγονότα.
Όμως το ποιος δημοσίευσε το βίντεο, γιατί, τι προηγήθηκε, ποια στοιχεία παραλείπονται, αν υπάρχει αξιόπιστη πηγή: Αυτά τα ερωτήματα πρέπει να γίνουν μέρος της εκπαιδευτικής καθημερινότητας, ώστε η κριτική ανάγνωση να αφορά πλέον την εικόνα και τον ήχο όσο και το γραπτό κείμενο.
Εδώ βρίσκεται και η πολιτική ουσία του τίτλου διότι η υποχώρηση της παιδείας αφήνει περισσότερο χώρο στην ακροδεξιά, επειδή αποδυναμώνει τα εργαλεία με τα οποία μπορούμε να ελέγξουμε τις απλουστεύσεις της.
Γιατί όταν ένα σύνθετο κοινωνικό πρόβλημα αποδίδεται συλλήβδην σε μια ομάδα ανθρώπων, οπωσ οι μετανάστες, οι ομοφυλόφιλοι κτλπ, χρειάζεται γνώση και κρίση για να αποκαλυφθεί η αυθαιρεσία. Και φυσικά όταν ο φόβος χρησιμοποιείται για να δικαιολογήσει τον περιορισμό δικαιωμάτων, χρειάζεται ιστορική συνείδηση για να αναγνωρίσουμε τον κίνδυνο. Όταν παρουσιάζεται ο αυταρχισμός ως αποτελεσματικότητα, χρειάζεται κατανόηση του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί και προστατεύεται η δημοκρατία.
Η εκπαίδευση, βεβαίως, δεν καθορίζει μηχανικά την ψήφο, ούτε ένα πτυχίο αποτελεί πιστοποιητικό δημοκρατικής συνείδησης. Σαφώς η οικονομική ανασφάλεια, η αδικία και η απογοήτευση από τους θεσμούς έχουν επίσης βαρύτητα και η αντιμετώπιση της ακροδεξιάς απαιτεί και απαντήσεις στα πραγματικά προβλήματα που βιώνουν οι πολίτες.
Η παιδεία, όμως, μπορεί να προσφέρει κάτι αναντικατάστατο, όπως είναι η δυνατότητα να εξετάζουμε μια εξήγηση πριν την αποδεχτούμε και να αναγνωρίζουμε πότε η αγωνία μας μετατρέπεται σε εργαλείο πολιτικής εκμετάλλευσης.
Γι’ αυτό χρειαζόμαστε σχολείο που να δίνει ουσιαστικό χώρο στον διάλογο, στην επιχειρηματολογία και στην έρευνα. Με έγκαιρη στήριξη των μαθητών που δυσκολεύονται, σχολικές βιβλιοθήκες, επιμόρφωση των εκπαιδευτικών και ιδιαίτερη φροντίδα για τις περιοχές με μεγαλύτερες κοινωνικές ανάγκες. Με ιστορική γνώση, δημοκρατική αγωγή και συστηματική εξάσκηση στην αξιολόγηση ειδήσεων και ψηφιακού περιεχομένου. Χρειαζόμαστε, επίσης, μαθητικές κοινότητες στις οποίες η συμμετοχή να έχει πραγματικό περιεχόμενο. Γιατί η δημοκρατία μαθαίνεται νωρίς και μέσα από την εμπειρία, το να ακούς τον άλλον, να τεκμηριώνεις τη θέση σου, να αναλαμβάνεις ευθύνη και να αποδέχεσαι ότι η διαφωνία αποτελεί δικαίωμα του καθενός.
Για μια δημοκρατική, προοδευτική παράταξη όπως το ΠΑΣΟΚ, η ενίσχυση της δημόσιας παιδείας πρέπει να βρίσκεται στον πυρήνα του πολιτικού της σχεδίου. Και βρίσκεται στο επίκεντρο του προγράμματος του πράγματι ως δικαίωμα, ως προϋπόθεση κοινωνικής κινητικότητας και ως θεμέλιο ελεύθερης πολιτικής σκέψης.
Η δημοκρατία χρειάζεται πολίτες που μπορούν να κατανοούν, να αμφισβητούν και να συμμετέχουν. Η επένδυση στην παιδεία είναι επένδυση ακριβώς σε αυτή την ελευθερία.


