Το Υπουργείο Πολιτισμού Εγκαινιάζει την Αναγέννηση του Ωδείου Ηρώδου Αττικού: Προχωρούν οι Μελέτες για Ολική Αποκατάσταση και Αναβάθμιση

Το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο ανέλαβε, από τον Ιούλιο 2025, την εκπόνηση μιας ολοκληρωμένης σειράς διεπιστημονικών μελετών, κατόπιν ανάθεσης από τη Διεύθυνση Αναστήλωσης Αρχαίων Μνημείων του Υπουργείου Πολιτισμού. Στόχος του ερευνητικού προγράμματος είναι η προστασία και η ανάδειξη του εμβληματικού Ωδείου Ηρώδου Αττικού, που κοσμεί τη νότια κλιτύ της Ακρόπολης.

Το Υπουργείο Πολιτισμού επιδιώκει την ολική αποκατάσταση του μνημειακού συνόλου, παράλληλα με την αναβάθμιση των λειτουργικών υποδομών. Οι παρεμβάσεις αυτές θα ενταχθούν αρμονικά στο φυσικό τοπίο και στο ευρύτερο δομημένο περιβάλλον.

Η Υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, τόνισε τη σημασία του μνημείου, δηλώνοντας: «Το Ωδείο Ηρώδου του Αττικού αποτελεί μείζον πολιτιστικό αγαθό για την πόλη των Αθηνών, μεγάλης ιστορικής σημασίας και με αξία υπερτοπικής εμβέλειας. Αυτά τα χαρακτηριστικά διέπουν και το πλαίσιο των μελετών, κάθε σύγχρονης επέμβασης, επί αυτού. Οι προτεινόμενες επεμβάσεις εναρμονίζονται με τις διεθνώς καταξιωμένες αρχές περί προστασίας των μνημείων, αλλά και της σύγχρονης λειτουργίας ενός μνημείου θεάματος και ακροάματος. Όπως έχουμε ήδη ανακοινώσει, οι εργασίες συντήρησης, αποκατάστασης και αναβάθμισης του Ηρωδείου θα διαρκέσουν τουλάχιστον τρία χρόνια, από την έναρξή τους, οπότε το μνημείο θα παραμένει κλειστό. Το Ηρώδειο, σήμερα, παρουσιάζει δομοστατικά προβλήματα, τα οποία είναι ανάγκη να αντιμετωπισθούν.

Εμφανίζει φθορές, κυρίως στην άνω τοξοστοιχία της πρόσοψης, απώλεια μάζας και ρηγματώσεις λίθων, μικρές παραμορφώσεις, καθώς και τοπικά φαινόμενα ετοιμορροπίας. Επίσης, παρατηρείται βιοδιάβρωση, από την ανάπτυξη μικροοργανισμών σε σημεία, που δημιουργούνται κοιλότητες και λιμνάζει νερό, ανάπτυξη ριζικού συστήματος, κυρίως στους αρμούς, αλλά και αστοχία παλαιότερων επεμβάσεων. Στόχος μας είναι, με την ολοκλήρωση των έργων, το μνημείο να είναι επαρκώς θωρακισμένο έναντι της φυσικής και της ανθρωπογενούς φθοράς, βελτιωμένο ως προς την αναγνωσιμότητά του και πλήρως αναβαθμισμένο, σε επίπεδο υποστήριξης των λειτουργικών απαιτήσεων σύγχρονων πολιτιστικών εκδηλώσεων, με κορυφαίες αυτές του Φεστιβάλ Αθηνών. Παράλληλα, με τις αναστηλωτικές και αρχαιολογικές εργασίες, θα εκπονηθεί ο κανονισμός λειτουργίας του μνημείου από ομάδα επιστημόνων και καλλιτεχνών, που σύντομα θα οριστεί για τον σκοπό αυτό. Ο κανονισμός θα λάβει τη μορφή θεσμικού κειμένου, ώστε να εξασφαλίζεται η υψηλή ποιότητα των εκδηλώσεων και η μέγιστη προστασία του μνημείου».

Η γενική φιλοσοφία της αποκατάστασης, όπως αναφέρεται από το ΥΠΠΟ, εδράζεται στη διαφύλαξη όλων των υπαρχόντων δομικών και αρχιτεκτονικών στοιχείων. Παράλληλα, θα εφαρμοστούν οι απολύτως αναγκαίες ενισχύσεις, προσθήκες ή συμπληρώσεις στα χαμένα τμήματα, με σκοπό τη διασφάλιση της μακροχρόνιας προστασίας του μνημείου, της ευστάθειας, της στερεότητας, της λειτουργικότητας, της αναγνωσιμότητας και της διδακτικότητάς του.

Οι εκπονηθείσες μελέτες περιλαμβάνουν:

• Αρχιτεκτονική μελέτη αναστήλωσης.
• Μελέτη στατικής επάρκειας, δομικής αποκατάστασης και αναστήλωσης.
• Αρχιτεκτονική μελέτη λοιπών επεμβάσεων (σύγχρονες παρεμβάσεις στην περιοχή του σκηνικού οικοδομήματος, υποδομές για το «Ελληνικό Φεστιβάλ», ανακαινίσεις σε καμαρίνια, χώρους υγιεινής, επεμβάσεις στην πλατεία, εκδοτήριο, αναψυκτήριο κ.ά.).
• Δομοστατικός σχεδιασμός των αρχιτεκτονικών επεμβάσεων.
• Μηχανολογική μελέτη (εξωτερικά δίκτυα ύδρευσης και αποχέτευσης).
• Ακουστική μελέτη.

Οι παρεμβάσεις δομικής αποκατάστασης θα περιλαμβάνουν την αφαίρεση ασύμβατων νεότερων υλικών, στερεώσεις και συγκολλήσεις λίθων, αντικαταστάσεις φθαρμένων στοιχείων, συμπληρώσεις κενών και διορθώσεις παραμορφώσεων. Προβλέπονται επίσης εργασίες αναστήλωσης, όπως η ανάκτηση τοίχων και δομικών στοιχείων, η αναστήλωση θόλου και κλιμακοστασίου, η αποκατάσταση αρχιτεκτονικών μελών, η στερέωση και αποκατάσταση του νότιου τοίχου της σκηνής, καθώς και η ανακατασκευή του λογείου και του περιμετρικού τοίχου του. Θα ελεγχθεί η στατική επάρκεια των αποκατεστημένων τμημάτων των αναστηλώσεων της δεκαετίας του 1950, καθώς και των επισκευών τους.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η αποκάλυψη και ανάδειξη του σκηνικού οικοδομήματος και των ψηφιδωτών δαπέδων του, που σήμερα παραμένουν αθέατα. Παράλληλα, θα μελετηθεί και θα αποτιμηθεί η καταπόνηση του μνημείου από τις ηχητικές επιβαρύνσεις.

Για το σύνολο του μνημείου και του περιβάλλοντος χώρου του, αντιμετωπίζεται η απορροή των ομβρίων, επανασχεδιάζονται τα ηλεκτρομηχανολογικά δίκτυα, ενώ μελετάται η πυροπροστασία του μνημείου και η αναβάθμιση του συστήματος αποχέτευσης.

Η αρχιτεκτονική μελέτη εστιάζει στις απαραίτητες συμπληρώσεις στις λιθοδομές και την ανακατασκευή τμημάτων του μνημείου, με στόχο την ανάδειξη της αρχιτεκτονικής του διάρθρωσης και την αποκατάσταση της λειτουργικότητάς του. Οι επεμβάσεις αφορούν:

1. Στη Σκηνική Αίθουσα: Αποκατάσταση του περιγράμματός της σε ύψος ικανό να αναδείξει την τρίτη διάστασή της και να εξυπηρετήσει την εγκατάσταση περιοδικών κατασκευών για τις παραστάσεις.
2. Στο Προσκήνιο: Διασφάλιση της ασφάλειας και της επισκεψιμότητας, με σαφή, ευανάγνωστη και διδακτική μορφή.
3. Στα τόξα των παρόδων.
4. Στον κεντρικό μετωπικό τοίχο: Προτάσεις για συμπληρώσεις προς προστασία του τοίχου, καθώς και ενοποίηση και αποκατάσταση των αποσπασματικά σωζόμενων στοιχείων της όψης.
5. Στον ανατολικό και στον δυτικό μετωπικό τοίχο.
6. Στο ανατολικό κλιμακοστάσιο: Αναστηλωτικές επεμβάσεις για την αποκατάσταση της κίνησης από το Ηρώδειο και τη Στοά του Ευμένους προς την ανιούσα οδό και τον Περίπατο.
7. Στον κάμπυλο τοίχο: Αποκατάσταση του αρχικού περιγράμματος και της γεωμετρίας του μνημείου, ανάδειξη αυθεντικών στοιχείων της αρχιτεκτονικής και της οικοδομικής του διάρθρωσης, που συμβάλλουν στην αναβίωση της κίνησης κατά μήκος του Περιπάτου και εξυπηρετούν τη λειτουργία των εκδηλώσεων.
8. Στο κοίλο: Συνέχιση της συντήρησης των αυθεντικών μαρμάρινων μελών και συμπληρώσεις εδωλίων, που καταπονούνται από τη χρήση από το κοινό κατά τις παραστάσεις.
9. Αποκατάσταση του Περιπάτου: Απαλλαγή των δυτικώς του Ασκληπιείου αρχαιολογικών καταλοίπων από τη βλαπτική διέλευση της κυκλοφορίας των επισκεπτών.
10. Αναστήλωση του ανατολικού κλιμακοστασίου και της ανιούσας οδού προς τον Περίπατο: Επαναφορά της αρχικής λειτουργικής σύνδεσης του Ηρωδείου με τη Στοά του Ευμένους.

Οι αρχιτεκτονικές παρεμβάσεις στον προαύλιο χώρο και στην περιοχή του άλσους γύρω από το Ωδείο αποσκοπούν στην απελευθέρωση της πλατείας από υποστηρικτικές χρήσεις και στη βελτίωση της λειτουργικότητας και της αισθητικής της. Περιλαμβάνουν την επέκταση του προαυλίου με τη δημιουργία υπερυψωμένου πλατώματος και υπόκείμενου στεγασμένου χώρου για αναψυκτήριο, εκδοτήρια και χώρους ηλεκτρομηχανολογικών εγκαταστάσεων. Επίσης, προβλέπονται ανακατασκευές χώρων υγιεινής στο δυτικό άκρο, ανασχεδιασμός των παρόδων του Ηρωδείου, καθώς και δημιουργία νέων λιθοδομών και στεγασμένων χώρων εντός του άλσους για την υποστήριξη των εκδηλώσεων. Η μελέτη εστιάζει στη συνύπαρξη λειτουργικότητας, αισθητικής και σεβασμού προς το μνημείο και στο φυσικό περιβάλλον, με αναστρέψιμες παρεμβάσεις και διακριτική ένταξη των μηχανολογικών εγκαταστάσεων.

Οι μελέτες περιλαμβάνουν επίσης την εγκατάσταση ενός νέου, αυτοτελούς και ημικυκλικού φορέα φωτισμού και υποστήριξης, ο οποίος αντικαθιστά τα υπάρχοντα ικριώματα, συνδυάζοντας αισθητική εναρμόνιση με το μνημείο και ορθολογική οργάνωση φωτισμού.

Παράλληλα, προβλέπεται πλήρης αναβάθμιση των υποδομών ύδρευσης και σύνδεση με τα καμαρίνια και τους χώρους υγιεινής του Ηρωδείου, ενώ το εξωτερικό δίκτυο αποχέτευσης θα ανακατασκευαστεί πλήρως.

Η ακουστική μελέτη εξετάζει κατά πόσο ο νότιος τοίχος του Ωδείου του Ηρώδου του Αττικού επηρεάζεται από τον φυσικό και ενισχυμένο ήχο των εκδηλώσεων. Λόγω έλλειψης καθιερωμένων μεθοδολογιών και κοινώς αποδεκτών ορίων ασφαλείας για την «ηχοστατική» συμπεριφορά του χώρου, αναπτύχθηκε και εφαρμόστηκε μια πρωτότυπη, προσαρμοσμένη ερευνητική μεθοδολογία για την αντικειμενική και αναπαραγώγιμη αξιολόγηση των επιπτώσεων.