Το Επισφαλές Στοίχημα της Δυτικοποίησης του Ιράν: Αμφισβητήσιμα Αφηγήματα για την Κίνα και τη Γεωπολιτική Στρατηγική του “Διαίρει και Βασίλευε”

Η ανάλυση των κυρίαρχων αφηγημάτων σχετικά με τις προθέσεις των Ηνωμένων Πολιτειών έναντι του Ιράν αποκαλύπτει σημαντικά λογικά κενά.

Ένα από αυτά τα αφηγήματα υποστηρίζει ότι μια επίθεση στο Ιράν θα στόχευε την Κίνα, και συγκεκριμένα την ικανότητά της να προμηθεύεται φθηνό ιρανικό πετρέλαιο. Ωστόσο, αν αυτό ήταν πράγματι ο στόχος, ο αποτελεσματικότερος τρόπος για να αποκοπεί η Κίνα από την προνομιακή προμήθεια πετρελαίου θα ήταν η άρση των κυρώσεων κατά του Ιράν. Με την άρση των κυρώσεων, το Ιράν θα μπορούσε να διαθέσει το πετρέλαιό του στη διεθνή αγορά, αποτρέποντας έτσι την κυριαρχία της Κίνας ως μοναδικού, προνομιακού αγοραστή σε ένα περιβάλλον ολιγοπωλίου.

Επιπλέον, ακόμη και αν το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν θεωρηθεί ως ο κύριος λόγος, θα μπορούσε να διερευνηθεί η πιθανότητα μιας παγκόσμιας συσπείρωσης δυνάμεων, συμπεριλαμβανομένων της Κίνας και της Ρωσίας, για την άσκηση πιέσεων στο Ιράν ώστε να μην αποκτήσει πυρηνικά όπλα.

Η υπόθεση ότι η Κίνα και η Ρωσία, ως σύμμαχοι του Ιράν, θα το στήριζαν είναι μια απλοϊκή ερμηνεία που παραβλέπει την πολυπλοκότητα των διεθνών σχέσεων. Στις σχέσεις μεταξύ κρατών, συνήθως επικρατούν μείγματα συνεργασιών και ανταγωνισμών, και όχι απόλυτη ταύτιση ή εχθρότητα.

Η Κίνα και, κυρίως, η Ρωσία, μαζί με τις ΗΠΑ, αποτελούν τους κύριους παίκτες στο παγκόσμιο πυρηνικό ολιγοπώλιο. Η Κίνα και η Ρωσία δεν θα επιθυμούσαν να δουν τη θέση τους να υποβαθμίζεται από την πιθανή δημιουργία ενός «πληθωριστικού» παγκόσμιου πυρηνικού συστήματος, το οποίο θα μπορούσε να προκληθεί από την απόκτηση πυρηνικής ικανότητας από το Ιράν. Ένα πυρηνικό Ιράν είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα πυροδοτούσε ένα κύμα πυρηνικοποίησης σε παγκόσμιο επίπεδο, με χώρες όπως η Σαουδική Αραβία, η Τουρκία, η Αίγυπτος, η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα να ακολουθούν.

Η εξέλιξη αυτή θα έστρεφε σαφώς κατά των μακρόπνοων κινεζικών συμφερόντων. Παρομοίως, η Ρωσία, που διατηρεί τη θέση της ως υπερδύναμη χάρη στο πυρηνικό της οπλοστάσιο, δεν θα ήθελε να βρεθεί σε ένα τέτοιο διεθνές πυρηνικό σύστημα. Συνεπώς, ούτε η Κίνα ούτε η Ρωσία θα επιθυμούσαν ένα πυρηνικό Ιράν και θα ήταν πρόθυμες να συμμετάσχουν σε έναν άτυπο συνασπισμό για να αποτρέψουν την πρόοδό του.

Η μη υλοποίηση μιας τέτοιας προσπάθειας από τις ΗΠΑ, ακόμη και αν αποτύγχανε, θα παρείχε στις ΗΠΑ ένα ισχυρό επικοινωνιακό όπλο, εκθέτοντας τη Ρωσία και την Κίνα ως αποσταθεροποιητικές δυνάμεις και εμφανίζοντας τις ΗΠΑ ως υπερασπιστές της ειρήνης, εξασφαλίζοντας παράλληλα μεγαλύτερη συναίνεση για δράση κατά του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν.

ΟΙ ΗΠΑ ΚΑΙ ΤΟ ΙΣΡΑΗΛ ΔΟΥΛΕΥΟΥΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΙΝΑ;

Αντιστρέφοντας τη λογική, μπορούμε να υποθέσουμε ότι η Κίνα θα δεχόταν ευχαρίστως μια επίθεση στο Ιράν, αν αυτή στέρευε την πυρηνική του φιλοδοξία. Με αυτόν τον τρόπο, το Πεκίνο θα απέφευγε το γεωπολιτικό κόστος πίεσης προς το Ιράν, ενώ θα μπορούσε να εμφανιστεί ως υποστηρικτής του, αναλαμβάνοντας την ανασυγκρότησή του μετά τον πόλεμο και ενσωματώνοντάς το περαιτέρω στη σφαίρα επιρροής του.

Αυτό, βέβαια, προϋποθέτει την επιβίωση του ιρανικού καθεστώτος ή, τουλάχιστον, μια διάδοχη κατάσταση που δεν θα είναι φιλοδυτική. Ωστόσο, ο όρος «φιλοδυτικό» είναι αμφισβητήσιμος στη σημερινή πολυπολική πραγματικότητα, ειδικά όταν το Ιράν αποτελεί έναν από τους κύριους πόλους του διεθνούς συστήματος, λόγω της ιδιαίτερης εθνοπολιτισμικής του ταυτότητας, της ιστορικής του πορείας, της γεωγραφικής του θέσης και του ρόλου του στη γεωγραφία της ενέργειας.

Σήμερα, είναι δύσκολο να αποδεχτούμε άκριτα ότι το Ιράν, υπό οποιοδήποτε καθεστώς, θα ταυτιζόταν απόλυτα με τη Δύση. Τι ακριβώς εννοούμε με τον όρο «Δύση» στις σημερινές διεθνείς συνθήκες; Η ευρωατλαντική Δύση, ως ενιαία γεωπολιτική σύνθεση, βρίσκεται υπό αμφισβήτηση. Ακόμη και ένα απόλυτα φιλοδυτικό Ιράν, τι θα έκανε που θα έθιγε ζωτικά κινεζικά συμφέροντα; Δεν θα πωλούσε πετρέλαιο στην Κίνα, τον μεγαλύτερο πελάτη ενέργειας; Θα αγνοούσε την Κίνα, επιτρέποντας σε άλλους αγοραστές να εκβιάζουν τις τιμές; Αυτό θα ήταν τόσο δραματικά σημαντικό για την κινεζική οικονομία ώστε να δικαιολογεί επίθεση στο Ιράν, όταν το στοίχημα της αλλαγής καθεστώτος είναι άκρως επισφαλές και μπορεί να οδηγήσει σε ένα ρεβανσιστικό Ιράν;

Η ΑΠΕΙΛΗ ΕΝΟΣ ΑΚΡΩΤΗΡΙΑΣΜΕΝΟΥ ΚΑΙ ΡΕΒΑΝΣΙΣΤΙΚΟΥ ΙΡΑΝ ΚΑΙ Η ΓΕΩΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΤΟΥ ΧΑΟΥΣ ΤΗΣ ΟΥΑΣΙΓΚΤΟΝ

Μια άλλη εκδοχή είναι ότι το σχέδιο, ιδιαίτερα από πλευράς Ισραήλ, δεν είναι η αλλαγή καθεστώτος, αλλά η κατάτμηση του Ιράν μέσω της απόσχισης επαρχιών που κατοικούνται από άλλες εθνότητες. Ωστόσο, το Ιράν, χάρη στη θρησκευτική πίστη μεγάλου μέρους του πληθυσμού του και τον ισχυρό περσικό πυρήνα, διαθέτει ισχυρές κεντρομόλες τάσεις. Ακόμη και αν επιτυγχανόταν απόσχιση, θα προέκυπτε ένα μικρότερο, αλλά πολύ πιο συνεκτικό και ρεβανσιστικό Ιράν, έχοντας υποστεί εθνική ταπείνωση. Ένα τέτοιο Ιράν θα ήταν εθνικιστικό και βαθιά αντιδυτικό.

Αυτό δεν έχει υπάρξει στο παρελθόν. Το Ιράν δεν είναι οργανικώς ανταγωνιστικό έναντι της Δύσης. Η γεωγραφία, ως μόνιμος παράγοντας, καθορίζει τα γεωπολιτικά συμφέροντα, όχι τα εφήμερα ιδεολογήματα.

Σήμερα, απειλείται η δημιουργία μιας ιστορικής εχθρότητας που θα επηρεάσει τις σχέσεις του με τη Δύση για δεκαετίες, αν όχι αιώνες. Μοιάζει με τον «Αιώνα της Ταπείνωσης» που σημάδεψε την Κίνα μετά τους Πολέμους του Οπίου.

Μήπως ένα βαθύτερο αίτιο των επιλογών της αμερικανικής ηγεσίας είναι μια πολιτική εξαγωγής χάους, μετατρέποντας την Ευρασία στην «Άγρια Δύση» του διεθνούς συστήματος, έναν χώρο χωρίς κανόνες, όπου θα επικρατεί η «φυσική κατάσταση» κατά Χομπς;

Μέσα σε ένα τέτοιο περιβάλλον οξυμένων ανταγωνισμών, θα μπορούσε να επιτευχθεί ο στόχος των ΗΠΑ σε έναν πολυπολικό κόσμο: το «διαίρει και βασίλευε», η αποφυγή της δημιουργίας μιας κυρίαρχης δύναμης στην Ευρασία, κάτι που αποτελεί τον απόλυτο εφιάλτη για τη γεωπολιτική στρατηγική των ΗΠΑ.

Αυτό, βέβαια, είναι ένα παρακινδυνευμένο στοίχημα, αλλά δείχνει πιο λογικό από τα απλοϊκά σενάρια που κυριαρχούν στον δημόσιο διάλογο.

(*) Ο Κωνσταντίνος Γρίβας είναι Καθηγητής Γεωπολιτικής και Σύγχρονων Στρατιωτικών Τεχνολογιών, Διευθυντής του Τομέα Θεωρίας και Ανάλυσης Πολέμου στην Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων. Διδάσκει επίσης Γεωγραφία της Ασφάλειας στο Τμήμα Τουρκικών και Σύγχρονων Ασιατικών Σπουδών του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.