Από τα Επαγγέλματα του Μέλλοντος στις Απαραίτητες Δεξιότητες: Οδηγός για τη Νέα Εργασιακή Πραγματικότητα

Με την ταχύτατη εξάπλωση των εφαρμογών της Τεχνητής Νοημοσύνης σε κάθε πτυχή της ανθρώπινης δραστηριότητας, η μετάβαση σε μια νέα πραγματικότητα, τόσο σε ακαδημαϊκό όσο και σε επαγγελματικό επίπεδο, επιφέρει αλλαγές στις προτεραιότητες των σημερινών αλλά και των μελλοντικών φοιτητών. Το ΑΠΕ-ΜΠΕ συνομίλησε με τον Γεώργιο Δουκίδη, ομότιμο καθηγητή του Τμήματος Διοικητικής Επιστήμης και Τεχνολογίας του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, για το μέλλον που έχει ήδη φτάσει, τις καίριες δεξιότητες που απαιτούνται και τις εναλλακτικές διαδρομές που ανοίγονται, καθώς και για τις συμβουλές του προς τους υποψήφιους που ετοιμάζονται να συμπληρώσουν το Μηχανογραφικό Δελτίο.

Οι Δεξιότητες του Μέλλοντος

Για δεκαετίες, το πτυχίο ενός Ανώτατου Εκπαιδευτικού Ιδρύματος (ΑΕΙ) αποτελούσε θεμέλιο για την επαγγελματική πορεία. Η Νομική σήμαινε δικηγορία, ενώ η Φυσική ή τα Μαθηματικά οδηγούσαν στην εκπαίδευση. Ωστόσο, η σύγχρονη εικόνα είναι πολύ πιο σύνθετη. Όπως επεσήμανε ο κ. Δουκίδης, το πανεπιστήμιο διατηρεί τη μεγάλη του αξία διότι:

• Πολλά επαγγέλματα, όπως ιατρική, μηχανική και νομική, απαιτούν πτυχίο.
• Οι πτυχιούχοι εξακολουθούν να απολαμβάνουν υψηλότερα εισοδήματα και χαμηλότερα ποσοστά ανεργίας σε σύγκριση με όσους δεν διαθέτουν ανώτατη εκπαίδευση.
• Παρέχει θεμελιώδεις γνώσεις, καλλιεργεί την αναλυτική σκέψη, χτίζει επαφές και συχνά προσφέρει μεγαλύτερη επαγγελματική ευελιξία μακροπρόθεσμα.
• Σε πολλές κοινωνίες, το πτυχίο παραμένει ένδειξη ικανότητας για τους εργοδότες.

Παρόλα αυτά, τα ΑΕΙ δεν αποτελούν πλέον τον μοναδικό δρόμο, και τα ίδια τα πτυχία οδηγούν σε πολλαπλές κατευθύνσεις.

«Η τεχνολογία και το διαδίκτυο έχουν δημιουργήσει νέες ευκαιρίες, χωρίς απαραίτητα πανεπιστημιακό τίτλο», δήλωσε ο κ. Δουκίδης. «Υπάρχουν επαγγέλματα με μεγάλη ζήτηση που βασίζονται σε τεχνικές δεξιότητες, πιστοποιήσεις και πρακτική εμπειρία. Η επιχειρηματικότητα, οι ελεύθεροι επαγγελματίες και ορισμένοι κλάδοι της πληροφορικής επιτρέπουν σε ανθρώπους χωρίς πτυχίο να πετύχουν επαγγελματικά. Επιπλέον, η μαζικοποίηση της ανώτατης εκπαίδευσης έχει μειώσει το πλεονέκτημα που κάποτε παρείχε απλώς η κατοχή ενός πτυχίου», εξήγησε.

«Η επιτυχία εξαρτάται όλο και περισσότερο από έναν συνδυασμό: γνώσεων και δεξιοτήτων, προσαρμοστικότητας και διαρκούς μάθησης, επαγγελματικής εμπειρίας, δικτύωσης και κοινωνικών δεξιοτήτων, καθώς και την ικανότητα αξιοποίησης νέων τεχνολογιών. Έτσι, το πανεπιστήμιο δεν είναι πλέον το μοναδικό εισιτήριο που εγγυάται την επιτυχία. Παραμένει, όμως, ένας πολύ ισχυρός μηχανισμός κοινωνικής κινητικότητας, ιδίως για άτομα που δεν διαθέτουν άλλες μορφές κεφαλαίου, όπως οικονομικές διασυνδέσεις, οικογενειακή επιχείρηση ή ισχυρό επαγγελματικό δίκτυο», τόνισε. Επομένως, το ερώτημα δεν είναι πλέον ποια θα είναι τα επαγγέλματα του μέλλοντος, αλλά τι θα έχει μεγαλύτερη βαρύτητα στον επαγγελματικό μας βίο.

Σύμφωνα με τον κ. Δουκίδη, υπάρχουν τρεις βασικές κατηγορίες δεξιοτήτων που είναι πολύτιμες για την επαγγελματική σταδιοδρομία:

1. Η γνώση του αντικειμένου: Οι τεχνικές δεξιότητες που αποκτώνται κατά τη διάρκεια των πανεπιστημιακών σπουδών και σχετίζονται άμεσα με το περιεχόμενο του επαγγέλματος.
2. Οι ποιοτικές δεξιότητες (soft skills): Όπως η κριτική σκέψη, η συνεργασία, η επικοινωνία, η καινοτόμος σκέψη, οι οποίες είναι απαραίτητες για την επαγγελματική επιτυχία.
3. Οι γενικές δεξιότητες (generic skills): Αυτές αποκτώνται στο πανεπιστήμιο αλλά μπορούν να αξιοποιηθούν σε ένα ευρύτερο φάσμα επαγγελμάτων, πέρα από αυτό που σπουδάσαμε.
4. Η συνεχής μάθηση: Είναι απαραίτητη είτε επειδή οι τεχνολογικές εξελίξεις, όπως η Τεχνητή Νοημοσύνη, αλλάζουν συνεχώς τα επαγγέλματα, είτε επειδή επιδιώκουμε διαφορετικούς επαγγελματικούς δρόμους.

Η Ώρα των Εναλλακτικών Διαδρομών

«Σήμερα, περισσότερο από το 1/3 των αποφοίτων πανεπιστημίου ακολουθούν ένα επάγγελμα διαφορετικό από αυτό που σχετιζόταν με τον πυρήνα των σπουδών τους», ανέφερε ο κ. Δουκίδης. Εκτίμησε ότι, λόγω της αβεβαιότητας των μελλοντικών επιστημονικών, τεχνολογικών και οικονομικών εξελίξεων, το ποσοστό αυτό αναμένεται να αυξηθεί περαιτέρω.

Η συνεχής μάθηση είναι αυτή που μπορεί να ανοίξει περισσότερες επαγγελματικές επιλογές. Ορισμένα παραδείγματα που ανέφερε ο κ. Δουκίδης είναι τα εξής:

• Οι σπουδές Ψυχολογίας μπορούν να οδηγήσουν στη διαχείριση ανθρώπινου δυναμικού.
• Οι σπουδές Μαθηματικών, λόγω των αλγοριθμικών δεξιοτήτων, μπορούν να οδηγήσουν στον προγραμματισμό υπολογιστών.
• Ένας Μηχανικός μπορεί να αναλάβει ρόλο στελέχους διαχείρισης κινδύνου, καθώς κατανοεί τους επιχειρησιακούς κινδύνους και γνωρίζει τα μαθηματικά μοντέλα για τη χρηματοοικονομική ρίσκο.
• Οι σπουδές στη Φιλολογία μπορούν να οδηγήσουν στο Ψηφιακό Μάρκετινγκ, αξιοποιώντας την ικανότητα κατανόησης της προσωπικότητας ενός πελάτη, όπως αυτή εκφράζεται σε κριτικές στα κοινωνικά δίκτυα.

Ποια Επαγγέλματα Επηρεάζονται από την ΤΝ

Ο κ. Δουκίδης εκτίμησε ότι τα επαγγέλματα που πιθανόν απειλούνται στο μέλλον σχετίζονται κυρίως με υπηρεσίες που δημιουργούν άυλο περιεχόμενο. Αυτά περιλαμβάνουν, για παράδειγμα, τους συμβούλους επιχειρήσεων, τους δικηγόρους, τους δημοσιογράφους, τους προγραμματιστές, τα στελέχη μάρκετινγκ, τους λογιστές και τους αρχιτέκτονες.

Προς το παρόν, οι χειρωνακτικές εργασίες φαίνεται να μην επηρεάζονται άμεσα. «Η ελληνική οικονομία εστιάζει κυρίως στις υπηρεσίες, και για αυτό παρατηρούμε εκτενή χρήση εργαλείων όπως το ChatGPT. Ήδη, βλέπουμε τα πρώτα αρνητικά αποτελέσματα, πιθανώς λόγω της ΤΝ», ανέφερε ο κ. Δουκίδης. Ως παράδειγμα, επικαλέστηκε την πτώση του ποσοστού πλήρους απασχόλησης εργαζομένων στους πρόσφατους αποφοίτους μηχανικούς υπολογιστών στις ΗΠΑ, από 70% το 2021 στο 55% το 2025. «Άρα, θα μπορούσε κάποιος να συμπεράνει ότι οι σχολές πληροφορικής δεν προσφέρουν πλέον την άριστη επαγγελματική αποκατάσταση όπως παλιά; Η απάντηση δεν είναι τόσο απλή», υπογράμμισε.

Πώς η ΤΝ Αναδιαμορφώνει τα Επαγγέλματα

Σύμφωνα με τον κ. Δουκίδη, η ΤΝ δεν θα φέρει αντικατάσταση, αλλά αναδιαμόρφωση των επαγγελμάτων. Ως εκ τούτου, το βασικό ζητούμενο είναι κατά πόσο τα τμήματα των πανεπιστημίων αναμορφώνουν τα προγράμματα σπουδών τους και προετοιμάζουν τους φοιτητές για το νέο αυτό εργασιακό περιβάλλον.

«Η ΤΝ αφαιρεί επαναλαμβανόμενες δραστηριότητες και απελευθερώνει χρόνο για δραστηριότητες υψηλότερης προστιθέμενης αξίας, όπως η επικύρωση των αποτελεσμάτων των συστημάτων ΤΝ, η ενορχήστρωση υβριδικών ομάδων ανθρώπων και AI agents, και η ουσιαστική διακυβέρνηση στο αβέβαιο και υψηλού ρίσκου επιχειρηματικό οικοσύστημα που αρχίζει να διαμορφώνεται», ανέφερε. Και πρόσθεσε: «Για παράδειγμα, ένας προγραμματιστής, του οποίου η συγγραφή κώδικα αυτοματοποιείται μέσω ΤΝ, θα πρέπει να εστιάζει περισσότερο στην ανάλυση απαιτήσεων και στο σχεδιασμό, στην επαλήθευση κώδικα και στον έλεγχο ποιότητας, στον ανασχεδιασμό διαδικασιών που μεταβάλλονται, και στη διαχείριση αλλαγών και αντιστάσεων από τους εργαζόμενους που επηρεάζονται από τα πληροφοριακά συστήματα».

Συμβουλές για τη Συμπλήρωση του Μηχανογραφικού Δελτίου

Ενόψει της συμπλήρωσης του Μηχανογραφικού Δελτίου, ο κ. Δουκίδης έδωσε τρεις βασικές συμβουλές προς τους υποψηφίους των Πανελλαδικών Εξετάσεων:

1. Επιλογή Τμήματος, Όχι Επαγγέλματος: Οι υποψήφιοι πρέπει να κατανοήσουν ότι επιλέγουν ένα τμήμα για να σπουδάσουν, και όχι αναγκαστικά το επάγγελμα τους, κάτι που όπως ανέφερε, «είναι ούτως ή άλλως μια πολύ δύσκολη επιλογή στην ηλικία των 18 ετών».
2. Επιλογή Γνωστικού Αντικειμένου: Οι υποψήφιοι πρέπει να γνωρίζουν ότι συνήθως γίνονται αλλαγές τουλάχιστον 3-4 φορές στον χώρο και το περιεχόμενο της εργασίας κατά τη διάρκεια της επαγγελματικής μας ζωής. Επομένως, μπορούν να επιλέξουν ένα γνωστικό αντικείμενο που τους ενθουσιάζει, ώστε να απολαύσουν τις πανεπιστημιακές τους σπουδές. Η επαγγελματική διερεύνηση και αποκατάσταση έρχεται αργότερα, κατά τη διάρκεια των σπουδών. Με τα 1200 μεταπτυχιακά προγράμματα που υπάρχουν ήδη στα ελληνικά πανεπιστήμια, δίνεται η δυνατότητα για περαιτέρω εξειδίκευση (upskilling), δηλαδή ένας απόφοιτος τμήματος πληροφορικής να ακολουθήσει την κυβερνοασφάλεια, ή επανειδίκευση (re-skilling), όπως ένας μηχανικός να επανειδικευθεί στη χρηματοοικονομική διοίκηση.
3. Διερεύνηση και Αξιολόγηση Αποτελεσματικού Περιβάλλοντος Εκπαίδευσης και Ανάπτυξης Επιστημόνων: Συχνά, όπως σημείωσε ο κ. Δουκίδης, αυτή η αξιολόγηση αναδεικνύει στα προτιμώμενα τμήματα των υποψηφίων πανεπιστημιακά τμήματα που δεν βρίσκονται στην κορυφή των βάσεων εισαγωγής. Έτσι, όσον αφορά την επιλογή του τμήματος, οι υποψήφιοι, επισκεπτόμενοι τις σχετικές ιστοσελίδες, μπορούν να αξιολογήσουν και να διερευνήσουν κατά πόσο τα τμήματα:

• Έχουν ένα σύγχρονο πρόγραμμα σπουδών (π.χ. έχουν εντάξει θέματα Τεχνητής Νοημοσύνης).
• Διαθέτουν επαρκή εργαστήρια και γενικότερα προσφέρουν δυνατότητα για πρακτικές εργασίες και σύνδεση με επιχειρήσεις και οργανισμούς.
• Υποβοηθούν την επαγγελματική αποκατάσταση των αποφοίτων (π.χ. μέσω υποχρεωτικής πρακτικής άσκησης).
• Προσφέρουν μεταπτυχιακά προγράμματα για περαιτέρω εξειδίκευση.
• Υποστηρίζουν τους φοιτητές τους για συμμετοχή σε διαγωνισμούς και συνέδρια.
• Εμπλέκουν τους φοιτητές ενεργά στην επιστημονική τους κατάρτιση μέσω της διοργάνωσης σχετικού φοιτητικού συνεδρίου.
• Επιτρέπουν τη συμμετοχή των φοιτητών σε προγράμματα ανταλλαγής, όπως το Erasmus.