Το Προφίλ των Αστέγων στην Αθήνα: Στοιχεία από Έρευνα 681 Ατόμων – Κυριαρχία Ανδρών και Υψηλή Ηλικιακή Σύνθεση

Συγκεκριμένα στοιχεία για το «προφίλ» των αστέγων που διαβιούν στην Αθήνα αποκαλύπτονται σε ένα έγγραφο που διαβιβάστηκε στη Βουλή, ως απάντηση σε κοινοβουλευτικό έλεγχο.

Τα δεδομένα αυτά προέρχονται από την καταγραφή αστέγων που πραγματοποιήθηκε τον Οκτώβριο του 2025, δηλαδή περίπου ένα χρόνο πριν, από τον Δήμο Αθηναίων σε συνεργασία με το Πάντειο Πανεπιστήμιο. Στην έρευνα συμμετείχαν 681 άτομα, εκ των οποίων 384 εντοπίστηκαν απευθείας στο δρόμο και 297 μέσω διαφόρων φορέων. Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι στην καταγραφή δεν συμπεριλήφθηκαν άτομα που διέμεναν μόνιμα σε ιδιωτικά διαμερίσματα ή σε δομές υποστηριζόμενης διαβίωσης.

Από την ανάλυση των στοιχείων της έρευνας, προκύπτει ένα σαφές δημογραφικό προφίλ: το 71% των καταγεγραμμένων αστέγων ήταν άνδρες και το 29% γυναίκες. Σχετικά με την εθνικότητα, το 69,9% ήταν Έλληνες πολίτες. Όσον αφορά την ηλικιακή κατανομή, το 62% ήταν άνω των 50 ετών, ενώ το ποσοστό των νέων κάτω των 30 ετών δεν ξεπερνούσε το 8%. Επιπλέον, το 65,8% των συμμετεχόντων δήλωσε ότι ζούσε μόνο του, χωρίς την υποστήριξη συντρόφου ή οικογενειακού περιβάλλοντος.

Η έρευνα φωτίζει τον χρόνιο χαρακτήρα του φαινομένου της αστεγίας: το 31,6% των ατόμων που καταγράφηκαν βρισκόταν χωρίς αυτόνομη στέγαση για διάστημα μεγαλύτερο των πέντε ετών, ενώ ένα επιπλέον 24,9% για περίοδο από δύο έως πέντε χρόνια. Ως προς τους βασικούς λόγους που οδήγησαν στην απώλεια στέγης, το 72,2% ανέφερε οικονομικές αιτίες, το 37,9% ζητήματα που σχετίζονται με την υγεία και τις εξαρτήσεις, και το 30,2% οικογενειακά προβλήματα.

Τα ευρήματα αυτά καταδεικνύουν ότι η αστεγία συχνά συνδέεται με ένα πλέγμα αλληλένδετων οικονομικών και κοινωνικών δυσκολιών, γεγονός που καθιστά αναγκαίες στοχευμένες και συνδυασμένες παρεμβάσεις που να περιλαμβάνουν τόσο την παροχή στέγης όσο και την ουσιαστική υποστήριξη.

«Η αντιμετώπιση της αστεγίας και του στεγαστικού αποκλεισμού αποτελεί θεμελιώδες πεδίο της κοινωνικής πολιτικής. Ο στόχος μας είναι η προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, η διασφάλιση πρόσβασης σε κατάλληλη στέγαση και η επιτυχής κοινωνική επανένταξη των ατόμων και οικογενειών που βιώνουν συνθήκες έλλειψης ή επισφαλούς στέγης.

Στο πλαίσιο αυτό, το υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας σχεδιάζει και υποστηρίζει προγράμματα στεγαστικής συνδρομής και κοινωνικής προστασίας. Αυτά υλοποιούνται πάντα σε στενή συνεργασία με τους αρμόδιους φορείς της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, καθώς και άλλους φορείς κοινωνικής φροντίδας», δήλωσε η Υπουργός Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας, Δόμνα Μιχαηλίδου. Ενημέρωσε, δε, ότι η εφαρμογή στοχευμένων τοπικών παρεμβάσεων και η παροχή υπηρεσιών υποστήριξης προς τους αστέγους στον Δήμο Αθηναίων πραγματοποιούνται από τους αρμόδιους φορείς, σύμφωνα με τις νόμιμες αρμοδιότητές τους. Το υπουργείο, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων του, υλοποιεί ή εφαρμόζει στον Δήμο Αθηναίων τις ακόλουθες δράσεις:

1. Πρόγραμμα «Στέγαση και Εργασία για τους Αστέγους»

Το πρόγραμμα αυτό απευθύνεται σε άτομα και οικογένειες που βρίσκονται σε συνθήκες έλλειψης ή επισφαλούς στέγασης. Στόχος του είναι η εξασφάλιση μόνιμης κατοικίας, η παροχή ουσιαστικής ψυχοκοινωνικής υποστήριξης και η ενίσχυση της κοινωνικής και επαγγελματικής τους επανένταξης. Μέσω του άρθρου 15 του ν. 4756/2020 (Α΄ 235), το πρόγραμμα θεσμοθετήθηκε ως μόνιμη δημόσια πολιτική, με πρόβλεψη για την εφαρμογή του κάθε δύο χρόνια, χρηματοδοτούμενο από πόρους του κρατικού προϋπολογισμού. Η σχετική διάταξη τροποποιήθηκε με το άρθρο 3 του ν. 5107/2024 (Α΄ 64). Το πρόγραμμα βασίζεται σε τρεις κύριους πυλώνες:

• Επιδότηση ενοικίου για περίοδο 24 μηνών, καθώς και κάλυψη των εξόδων για την αγορά οικιακού εξοπλισμού και άλλων λειτουργικών αναγκών του νοικοκυριού.
• Παροχή υπηρεσιών υποστήριξης και διασύνδεσης με συμπληρωματικές κοινωνικές παροχές και υπηρεσίες, όπως το Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα και το Επίδομα Στέγασης.
• Υπηρεσίες ενεργοποίησης, κατάρτισης και προώθησης στην αγορά εργασίας. Αυτές περιλαμβάνουν επιδότηση εργασίας, κάλυψη μη μισθολογικού κόστους, ενίσχυση για τη δημιουργία δικής τους επιχείρησης και παροχή εκπαιδευτικών προγραμμάτων. Το πρόγραμμα υλοποιείται από τους δήμους, σε συνεργασία είτε με τα νομικά τους πρόσωπα είτε με πιστοποιημένα νομικά πρόσωπα ιδιωτικού δικαίου μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα.

Στο πλαίσιο της πρόσκλησης του 2024, η οποία εκδόθηκε κατόπιν της αριθμ. 1301/2024 Κοινής Υπουργικής Απόφασης (Β΄ 4766) και της αριθμ. 1482/2024 Πρόσκλησης Υποβολής Αιτήσεων Χρηματοδότησης, εγκρίθηκαν 41 αιτήσεις χρηματοδότησης, με συνολικό προϋπολογισμό 20 εκατομμύρια ευρώ. Οι δικαιούχοι φορείς περιλαμβάνουν 89 δήμους, τρία Κέντρα Κοινωνικής Πρόνοιας και τον Εθνικό Οργανισμό Πρόληψης και Αντιμετώπισης των Εξαρτήσεων. Βάσει των αποφάσεων έγκρισης των σχεδίων, προβλέπεται η ένταξη 879 νοικοκυριών, με συνολικά 1.560 ωφελούμενους. Ειδικότερα, για το πρόγραμμα «Στέγαση και Εργασία για τους Αστέγους ΙΙΙ», στον Δήμο Αθηναίων, δικαιούχος φορέας είναι ο Δήμος Αθηναίων και διαχειριστής η Εταιρεία Ανάπτυξης και Τουριστικής Προβολής Αθηνών (ΕΑΤΑ). Το εγκεκριμένο σχέδιο προβλέπει την ένταξη 46 νοικοκυριών, με 60 ωφελούμενους, και έχει προϋπολογισμό ύψους 1.120.000 ευρώ.

2. Πρόγραμμα «Κάλυψη»

Το πρόγραμμα «Κάλυψη», το οποίο θεσπίστηκε με τον ν. 5006/2022 (Α΄ 239), στοχεύει στην αξιοποίηση του διαθέσιμου αποθέματος διαμερισμάτων που είχαν χρησιμοποιηθεί στο πλαίσιο του προγράμματος «ΕΣΤΙΑ», με σκοπό την παροχή κοινωνικής μίσθωσης. Απευθύνεται σε νέους ηλικίας 25 έως 39 ετών, οι οποίοι είναι δικαιούχοι του Ελάχιστου Εγγυημένου Εισοδήματος και δεν διαθέτουν ιδιόκτητη πρώτη κατοικία.

Το υπουργείο συνεργάζεται για την υλοποίηση του προγράμματος με δήμους ή συμπράξεις δήμων μέσω προγραμματικών συμβάσεων. Οι δήμοι μπορούν επίσης να συνεργάζονται με τα νομικά τους πρόσωπα, συμπεριλαμβανομένων των αναπτυξιακών εταιρειών Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Ο Οργανισμός Προνοιακών Επιδομάτων και Κοινωνικής Αλληλεγγύης (ΟΠΕΚΑ) είναι αρμόδιος για τη διαχείριση και την παρακολούθηση του προγράμματος, καθώς και για την καταβολή της χρηματοδότησης στους συμβαλλόμενους φορείς. Μέσω του προγράμματος «Κάλυψη», στον Δήμο Αθηναίων έχουν στεγαστεί 49 νοικοκυριά, με συνολικά 99 ωφελούμενους.

3. Πιλοτικό πρόγραμμα Κοινωνικής Κατοικίας

Με απώτερο σκοπό τη σταδιακή ανάπτυξη ενός ολοκληρωμένου συστήματος κοινωνικής κατοικίας, υλοποιείται ένα πιλοτικό πρόγραμμα Οικονομικά Προσιτής Κατοικίας στους Δήμους Αθηναίων και Θεσσαλονίκης, με χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας. Η παρέμβαση αυτή αποσκοπεί στην πρόληψη και την αποτελεσματική αντιμετώπιση του στεγαστικού αποκλεισμού ευάλωτων ομάδων του πληθυσμού που απειλούνται από ή ήδη βιώνουν έλλειψη στέγης, μέσω της αξιοποίησης μέρους του αδρανούς ιδιωτικού και δημόσιου στεγαστικού αποθέματος.

Συγκεκριμένα, προβλέπεται η παροχή κινήτρων προς τους ιδιοκτήτες ακινήτων, ώστε να εντάξουν τις κατοικίες τους σε ένα δίκτυο κοινωνικής μίσθωσης. Στη συνέχεια, οι κατοικίες αυτές θα διατίθενται σε ευάλωτα νοικοκυριά, με τη σύναψη μακροχρόνιων μισθώσεων και την παροχή μειωμένου μισθώματος. Η χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας καλύπτει το κόστος ανακαίνισης 50 διαμερισμάτων, εκ των οποίων 10 στην Αθήνα και 40 στη Θεσσαλονίκη, καθώς και την τεχνική υποστήριξη του προγράμματος.

Η κάλυψη των μισθωμάτων, του οικιακού εξοπλισμού και των λογαριασμών βαρύνει τους δικαιούχους. Αυτοί, εφόσον πληρούν τις σχετικές προϋποθέσεις, μπορούν να αξιοποιούν ίδιους πόρους ή να εντάσσονται σε άλλα προγράμματα κοινωνικής στήριξης. Στον Δήμο Αθηναίων, η δράση επικεντρώνεται στην υποστήριξη ευάλωτων κατοίκων που αντιμετωπίζουν στεγαστική επισφάλεια, μέσω της ανακαίνισης αδρανών κατοικιών και της ένταξής τους σε ένα δίκτυο οικονομικά προσιτής κατοικίας.

Στο πλαίσιο αυτό, προσφέρονται κίνητρα στους ιδιοκτήτες για την κάλυψη εργασιών ανακαίνισης, υλικών και συναφών υπηρεσιών, με απώτερο στόχο τη διάθεση των κατοικιών σε ωφελούμενους με μειωμένο μίσθωμα σε σύγκριση με τη μέση τιμή της αγοράς.

4. Δομές αστέγων και ηλεκτρονική διασύνδεση δομών φιλοξενίας και καταγραφής στεγαστικών αιτημάτων

Η λειτουργία των δομών παροχής υπηρεσιών σε αστέγους διέπεται από την αριθμ. Δ23/οικ.19061- 1457/2016 Κοινή Υπουργική Απόφαση (Β΄ 1336). Με αυτήν καθορίζονται οι ελάχιστες προδιαγραφές λειτουργίας για Υπνωτήρια, Ανοικτά Κέντρα Ημέρας Αστέγων, Ξενώνες Μεταβατικής Φιλοξενίας και Υποστηριζόμενα Διαμερίσματα για άστεγους. Παράλληλα, συνεχίζεται η λειτουργία της ηλεκτρονικής πλατφόρμας που διασυνδέει τους φορείς που παρέχουν υπηρεσίες σε αστέγους (astegoi.gov.gr/referral).

Μέσω της πλατφόρμας αυτής, παρέχεται η δυνατότητα ηλεκτρονικής υποβολής και διαχείρισης αιτημάτων στέγασης, καθώς και παρακολούθησης της διαθεσιμότητας κλινών, λαμβάνοντας υπόψη το προφίλ και τις ανάγκες των αιτούντων. Επιπλέον, υποστηρίζεται η εξαγωγή στατιστικών στοιχείων, τα οποία είναι απαραίτητα για την παρακολούθηση των στεγαστικών αναγκών. Στον Δήμο Αθηναίων, αυτή τη στιγμή λειτουργούν τρία Υπνωτήρια Αστέγων, δύο Ανοικτά Κέντρα Ημέρας Αστέγων και τρεις Ξενώνες Μεταβατικής Φιλοξενίας Αστέγων.