«Δημοκατοικία»: Η αθηναϊκή πολυκατοικία ως λύση για την κλιματική κρίση

Το καινοτόμο μοντέλο «Δημοκατοικία» φιλοδοξεί να αλλάξει την εικόνα της αθηναϊκής πολυκατοικίας, μελετώντας τις δυνατότητες μετατροπής της σε εργαλείο αντιμετώπισης της κλιματικής κρίσης. Η μετατροπή των ταρατσών σε πράσινους κήπους, η φύτευση στις προσόψεις, η επαναχρησιμοποίηση του βρόχινου νερού και η αξιοποίηση των κοινόχρηστων χώρων μπορούν να μετατρέψουν την τυπική πολυκατοικία από πηγή αστικής επιβάρυνσης σε αναπόσπαστο μέρος της λύσης, σύμφωνα με επιστημονική δημοσίευση στο περιοδικό Discover Cities του εκδοτικού οίκου Springer Nature.

Οι ερευνητές Luna Dutli, Yeseul Choi και Wonbin Lee από το Πανεπιστήμιο της Γενεύης, μαζί με την Ανδριανή Πανταζοπούλου από τη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Πανεπιστημίου Πατρών, παρουσίασαν το μοντέλο «Δημοκατοικία» (Demokatoikia). Η βασική ιδέα είναι ότι για την προσαρμογή της Αθήνας σε ένα θερμότερο κλίμα, δεν αρκούν μόνο οι αλλαγές σε δρόμους και πλατείες, αλλά απαιτείται και ο μετασχηματισμός των κτιρίων όπου διαμένει η πλειονότητα των κατοίκων.

Η ερευνητική προσέγγιση στην Κυψέλη

Η Κυψέλη επιλέχθηκε ως πεδίο έρευνας λόγω των χαρακτηριστικών της: στενοί δρόμοι, περιορισμένοι ελεύθεροι χώροι, πυκνή δόμηση και πολυκατοικίες παλαιότερων δεκαετιών, στοιχεία που την καθιστούν ιδιαίτερα ευάλωτη στις υψηλές θερμοκρασίες. Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν τεχνικές χαρτογράφησης GIS και drones, πραγματοποίησαν επιτόπιες καταγραφές, συνέλεξαν 98 ερωτηματολόγια κατοίκων και πήραν συνεντεύξεις από ειδικούς.

<!– /118338042/Enikonomia.gr300×250Inline1 –>

Η εικόνα που αναδύθηκε είναι οικεία σε πολλούς Αθηναίους: οι περισσότερες ταράτσες παραμένουν αναξιοποίητες, χρησιμοποιούμενες κυρίως για κεραίες και ηλιακούς θερμοσίφωνες. Σημαντικό εύρημα είναι ότι πάνω από το μισό των συμμετεχόντων εξέφρασε ενδιαφέρον για τη δημιουργία κοινόχρηστων χώρων στις ταράτσες, ενώ η ανησυχία για το ενεργειακό κόστος είναι έκδηλη. Περισσότερο από το 85% των ερωτηθέντων δήλωσε έντονη ανησυχία για την αύξηση των ενεργειακών δαπανών που συνδέονται με τη ζέστη και την κλιματική αλλαγή.

Πέντε «χρώματα» για την πολυκατοικία του μέλλοντος

Το μοντέλο «Δημοκατοικία» δομείται γύρω από πέντε άξονες, ο καθένας με το δικό του συμβολικό χρώμα:

Η Πράσινη Κατοικία (Green Katoikia) εστιάζει στην ενίσχυση της βλάστησης σε ταράτσες, προσόψεις και μπαλκόνια. Οι ταράτσες μπορούν να μετατραπούν σε κοινόχρηστους κήπους ή χώρους αστικής καλλιέργειας, ανάλογα με τις δυνατότητες του κτιρίου.

<!– /118338042/Enikonomia.gr300×250Inline2 –>

Η Μπλε Κατοικία (Blue Katoikia) ασχολείται με τη διαχείριση του νερού, προτείνοντας τη συλλογή βρόχινου νερού και την αξιοποίηση «γκρίζου νερού» (οικιακά λύματα εκτός τουαλέτας) για χρήσεις που δεν απαιτούν πόσιμο νερό, όπως η άρδευση, ο καθαρισμός και τα καζανάκια.

Η Κίτρινη Κατοικία (Yellow Katoikia) επικεντρώνεται στην ενεργειακή απόδοση και τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, με παρεμβάσεις από φωτοβολταϊκά συστήματα έως βελτιωμένη θερμική προστασία των κτιρίων.

Η Πορτοκαλί Κατοικία (Orange Katoikia) αφορά την προσβασιμότητα, διασφαλίζοντας ότι ηλικιωμένοι και άτομα με κινητικές δυσκολίες μπορούν να χρησιμοποιούν ισότιμα το κτίριο και τους κοινόχρηστους χώρους του.

Τέλος, η Κόκκινη Κατοικία (Red Katoikia) δίνει έμφαση στις ανθρώπινες σχέσεις, προτείνοντας την επαναφορά των κοινόχρηστων χώρων, ιδιαίτερα της ταράτσας, ως χώρων συνάντησης, πολιτιστικών δραστηριοτήτων και κοινωνικής αλληλεπίδρασης.

Ο συνδυασμός αυτών των πέντε «χρωμάτων» δημιουργεί την «Golden Katoikia», ένα ολοκληρωμένο μοντέλο αστικού μετασχηματισμού της πολυκατοικίας.

Πράσινοι Κήποι στις Ταράτσες

Η πρόταση για τις ταράτσες της Αθήνας είναι ιδιαίτερα σημαντική. Η έρευνα αναδεικνύει τις ταράτσες ως έναν τεράστιο, αλλά σε μεγάλο βαθμό ανεκμετάλλευτο, χώρο. Οι ερευνητές τις αντιμετωπίζουν ως την «πέμπτη όψη» των κτιρίων, προτείνοντας, εφόσον η στατική επάρκεια το επιτρέπει, την υλοποίηση πράσινων στεγών, αστικών λαχανόκηπων, χώρων βιοποικιλότητας, σκίασης και κοινωνικής συνεύρεσης. Διεθνείς μελέτες υποστηρίζουν ότι οι πράσινες στέγες και οι φυτεμένες προσόψεις προσφέρουν σημαντικά οφέλη στη θερμική συμπεριφορά των κτιρίων, την κατανάλωση ενέργειας και τη συγκράτηση του βρόχινου νερού.

Η «Δημοκατοικία» ξεπερνά την απλή αρχιτεκτονική παρέμβαση, προτείνοντας την ενεργό συμμετοχή των κατοίκων στον σχεδιασμό και τη διαχείριση των κοινόχρηστων χώρων. Ωστόσο, το μεγαλύτερο εμπόδιο εντοπίζεται στην δυσκολία λήψης συλλογικών αποφάσεων. Τα πολυάριθμα συμφέροντα δεκάδων ιδιοκτητών, η αίσθηση αποδυνάμωσης των ενοικιαστών, οι διαφωνίες για τα κοινόχρηστα και η γενικότερη δυσκολία συναίνεσης οδηγούν συχνά σε ακινησία, αφήνοντας τους χώρους αυτούς ανεκμετάλλευτους. Γι’ αυτό, η «Δημοκατοικία» στοχεύει να λειτουργήσει και ως μοντέλο διακυβέρνησης της πολυκατοικίας, με συμμετοχικό σχεδιασμό, συντονισμό από τον δήμο ή ενδιάμεσους φορείς, μηχανισμούς δίκαιης κατανομής του κόστους και ενεργή συμμετοχή ιδιοκτητών και ενοικιαστών.

Το Δύσκολο Στοίχημα της Συνύπαρξης

Ο Πάνος Δραγώνας, αρχιτέκτονας και καθηγητής Αρχιτεκτονικού και Αστικού Σχεδιασμού στο Πανεπιστήμιο Πατρών, επισημαίνει τη σημασία των προτεινόμενων κατευθύνσεων, αλλά και τις προκλήσεις της εφαρμογής τους στην πράξη.

«Οι κατευθύνσεις που προτείνει η έρευνα είναι αναμφίβολα αυτές που πρέπει να μας απασχολήσουν τα επόμενα χρόνια, καθώς οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στις πόλεις εντείνονται», δηλώνει.

Εκφράζει, ωστόσο, επιφυλάξεις για την ευκολία μετάβασης από τη θεωρία στην πράξη, ειδικά για προτάσεις που απαιτούν συλλογική χρήση χώρων όπως οι ταράτσες. «Είναι λογικές και επιθυμητές κατευθύνσεις, αλλά δεν μπορούμε να θεωρούμε δεδομένο ότι ο αστικός πληθυσμός είναι έτοιμος να μοιραστεί χώρο, χρόνο και δραστηριότητες με τον άγνωστο γείτονα», σημειώνει.

Όπως εξηγεί, σε μοντέλα συλλογικής κατοικίας, όπου η επιλογή αυτού του τρόπου ζωής γίνεται συνειδητά, οι πιθανότητες επιτυχίας είναι υψηλότερες. «Σε μια τυπική πολυκατοικία, όμως, με ένα ετερογενές και τυχαίο σύνολο κατοίκων, η εφαρμογή του ίδιου μοντέλου είναι πολύ πιο δύσκολη».

Κατά τον ίδιο, το πιο απαιτητικό ερώτημα που θέτει η «Δημοκατοικία» δεν είναι ποιες αλλαγές είναι επιθυμητές, αλλά πώς μπορούν αυτές να υλοποιηθούν. «Η συμμετοχική διαδικασία στη λήψη αποφάσεων είναι η λογική κατεύθυνση, αλλά δεν εγγυάται αποτελέσματα όταν καλείται να συντονίσει ανθρώπους με πολύ διαφορετικές ανάγκες, οικονομικές δυνατότητες και πρότυπα ζωής», τονίζει.

Παρόλα αυτά, ο κ. Δραγώνας θεωρεί ότι ακριβώς αυτή η συζήτηση καθιστά τις μελέτες αυτές πολύτιμες και πρέπει να γίνονται γνωστές στο ευρύ κοινό. «Συμβάλλουν στην καλύτερη κατανόηση του προβλήματος και στη διερεύνηση πιθανών λύσεων».

Το επόμενο βήμα, σύμφωνα με τους ερευνητές, θα ήταν η υλοποίηση πιλοτικών έργων σε πολυκατοικίες, προκειμένου να αξιολογηθούν τα περιβαλλοντικά και κοινωνικά οφέλη, αλλά και να δοκιμαστούν στην πράξη οι μηχανισμοί συνεννόησης μεταξύ των κατοίκων.