Το Γεωπολιτικό Παζλ: Προσέγγιση ΗΠΑ-Ρωσίας, Δίλημμα Ευρώπης και η Εντεινόμενη Απειλή Δολιοφθοράς

Το πολύπλοκο παζλ των πολυμερών σχέσεων και της ισορροπίας στην Ευρώπη γίνεται όλο και πιο δυσνόητο. Η ήπειρος, ωθούμενη από τις ΗΠΑ, βρέθηκε να εμπλέκεται άμεσα στον πόλεμο της Ουκρανίας, να αντιπαρατίθεται με τη Ρωσία και να επιβαρύνεται οικονομικά για την ενίσχυση της αμυντικής της ικανότητας.

Παράλληλα, οι ηγέτες Τραμπ και Πούτιν φαίνεται να βρίσκουν νέα κοινά σημεία, παρακάμπτοντας τους Ευρωπαίους. Η Μόσχα, δε, εμφανίζεται διατεθειμένη να συνεργαστεί με τη Δύση για την αντιμετώπιση του προβλήματος του αυξημένου ενεργειακού κόστους.

Οι δύο ηγέτες συμφώνησαν στη διάθεση 3 εκατομμυρίων τόνων ντίζελ από τη Ρωσία προς την αγορά, με στόχο τη μείωση των τιμών. Η εξέλιξη αυτή προκάλεσε έκπληξη στη Δύση και αμηχανία στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, όπου η αντιρωσική ρητορική κλιμακώνεται.

Κυνηγώντας «φαντάσματα»: Η Ευρώπη αντιμέτωπη με την κλιμάκωση της δολιοφθοράς

Ενώ οι δύο υπερδυνάμεις «τα βρίσκουν», η Ευρώπη καλείται να αντιμετωπίσει την κλιμάκωση των επιχειρήσεων δολιοφθοράς, οι οποίες αποδίδονται στη Ρωσία. Στόχος, όπως αναφέρεται, είναι η αποδυνάμωση της στήριξης προς την Ουκρανία και η δοκιμή της συνοχής του ΝΑΤΟ.

Από την προστασία ζωτικών υποδομών έως τις κυβερνοεπιχειρήσεις και τα αντίμετρα, το κρίσιμο ερώτημα παραμένει: πώς θα υπάρξει ουσιαστική αντίδραση χωρίς τον κίνδυνο ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης;

Η Ευρώπη αναζητά τρόπους να απαντήσει στην εντεινόμενη εκστρατεία δολιοφθοράς και εκφοβισμού, η οποία αποδίδεται στη Ρωσία. Οι κυβερνήσεις ανησυχούν ιδιαίτερα για την πιθανότητα ένα περιστατικό να προκαλέσει ανθρώπινες απώλειες και να οδηγήσει σε ευρύτερη σύγκρουση.

Σύμφωνα με ανάλυση των New York Times, η Μόσχα αξιοποιεί δράσεις που παραμένουν κάτω από το όριο μιας άμεσης στρατιωτικής σύγκρουσης, επιδιώκοντας να διχάσει τους συμμάχους του ΝΑΤΟ και να περιορίσει τη δυτική υποστήριξη προς το Κίεβο.

Ο φόβος της σύγκρουσης και η νέα πραγματικότητα απειλών

Ευρωπαίοι αξιωματούχοι δεν θεωρούν πιθανή μια μεγάλης κλίμακας ρωσική εισβολή σε χώρα του ΝΑΤΟ. Εκτιμούν, ωστόσο, ότι η αύξηση των περιστατικών σαμποτάζ, οι παραβιάσεις του εναέριου χώρου με αναγνωριστικά drones και οι ενέργειες κατά κρίσιμων υποδομών δημιουργούν ένα νέο, δυσκολότερα διαχειρίσιμο, πεδίο απειλών.

Ο μεγαλύτερος φόβος εστιάζεται σε ένα χτύπημα – είτε σκόπιμο, είτε αποτέλεσμα λάθους – το οποίο θα προκαλέσει σοβαρές απώλειες, αναγκάζοντας τις δυτικές κυβερνήσεις να αντιδράσουν υπό ασφυκτική πολιτική πίεση.

Ο Ντέιβιντ Κάτλερ, πρώην αξιωματούχος των υπηρεσιών πληροφοριών του ΝΑΤΟ και νυν συνεργάτης του Center for European Policy Analysis, επισημαίνει ότι η Ρωσία χρησιμοποιεί μέσα που είναι δύσκολο να αποδοθούν με απόλυτη βεβαιότητα, αλλά αρκετά σημαντικά ώστε να προκαλούν αναστάτωση, χωρίς όμως να ενεργοποιούν άμεσα μια ευρύτερη στρατιωτική αντιπαράθεση.

Σύμφωνα με τον ίδιο, ο κεντρικός στόχος είναι να πληγεί η βούληση των ευρωπαϊκών χωρών να συνεχίσουν να στηρίζουν την Ουκρανία, μεταβάλλοντας παράλληλα τη συνολική αρχιτεκτονική ασφάλειας της Ευρώπης.

Ζητείται αξιόπιστη απάντηση: Ισορροπώντας μεταξύ αντίδρασης και εφησυχασμού

Στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, η συζήτηση εστιάζεται πλέον στη διαμόρφωση μιας αξιόπιστης απάντησης. Ο Καμίλ Γκραν, πρώην υψηλόβαθμο στέλεχος του ΝΑΤΟ, προειδοποιεί ότι η Ευρώπη πρέπει να αποφύγει τόσο την υπεραντίδραση, η οποία θα μπορούσε να εξυπηρετήσει τα σχέδια της Μόσχας, όσο και τον εφησυχασμό μπροστά στην αυξανόμενη συχνότητα και επικινδυνότητα των περιστατικών.

Η ευρωπαϊκή στρατηγική διαμορφώνεται σε τρεις άξονες:

• Δημόσια απόδοση ευθύνης στη Ρωσία.
• Ενίσχυση της ανθεκτικότητας των κοινωνιών και των κρίσιμων υποδομών.
• Επιβολή συγκεκριμένων συνεπειών στη Μόσχα, με σαφή μηνύματα προς τον Βλαντίμιρ Πούτιν.

Ο Λίνας Κοτζάλα, επικεφαλής του λιθουανικού Κέντρου Γεωπολιτικών και Μελετών Ασφάλειας, υποστηρίζει ότι κάθε επίθεση θα πρέπει να συνδέεται με ένα συγκεκριμένο μέτρο αντίδρασης. Για να λειτουργήσει ένα τέτοιο πλαίσιο, οι κυβερνήσεις θα χρειάζονταν προκαταρκτική χρηματοδότηση και νομικές εξουσιοδοτήσεις, ώστε να μην απαιτείται νέα πολιτική διαπραγμάτευση μετά από κάθε περιστατικό.

Η στρατηγική του Πούτιν: Φόβος, αβεβαιότητα και διάσπαση της Δύσης

Τα περιστατικά που αποδίδονται άμεσα στη Ρωσία ή θεωρείται ότι οργανώθηκαν κατ’ εντολή της περιλαμβάνουν σαμποτάζ σε σιδηροδρομικές υποδομές στην Πολωνία, εκτόξευση φωτοβολίδων από ρωσική φρεγάτα προς δανικό ελικόπτερο, επιθέσεις σε εργοστάσια, εισβολές αναγνωριστικών drones στον ευρωπαϊκό εναέριο χώρο και σχέδια δολοφονίας στελεχών ευρωπαϊκών αμυντικών βιομηχανιών.

Ιδιαίτερη ανησυχία προκάλεσε η ανεύρεση ενός drone με εκρηκτικά στο αεροδρόμιο Λειψίας-Χάλε στη Γερμανία, κοντά σε μεταγωγικά αεροσκάφη που χρησιμοποιούνται για τη μεταφορά υλικού προς την Ουκρανία.

Το Βερολίνο απέδωσε το περιστατικό στη Μόσχα, μια εξέλιξη που σηματοδότησε μεγαλύτερη προθυμία της γερμανικής κυβέρνησης να κατονομάζει τη Ρωσία ως υπεύθυνη.

Υπονόμευση εμπιστοσύνης: Ο διπλός στόχος της Μόσχας

Η Κλαούντια Μάιγιορ, ειδικός σε θέματα άμυνας στο German Marshall Fund, εκτιμά ότι ο στόχος του Πούτιν δεν είναι μόνο να καταστήσει πολιτικά και οικονομικά δαπανηρή τη στήριξη της Ουκρανίας, αλλά και να υπονομεύσει την εμπιστοσύνη των πολιτών στην ικανότητα των δημοκρατικών κρατών να τους προστατεύουν.

Η Μόσχα επιδιώκει να δείξει ότι η Δύση δεν μπορεί να διατηρήσει τη συνοχή της και ότι μπορεί να αποσταθεροποιηθεί εκ των έσω.

• Παράλληλα, Ευρωπαίοι αξιωματούχοι εκφράζουν ανησυχίες για απόπειρες ρωσικής παρέμβασης σε κρίσιμες εκλογικές αναμετρήσεις στη Γαλλία, στην Ιταλία, στην Πολωνία και στην Ισπανία.

Η αξιοποίηση του φόβου αποτελεί διαχρονικό στοιχείο της ρωσικής στρατηγικής, σύμφωνα με τη Χάνα Νότε, ειδική σε θέματα Ρωσίας και συγγραφέα του βιβλίου We Shall Outlast Them. Η ίδια παραπέμπει σε τοποθετήσεις Ρώσων αναλυτών που θεωρούν ότι ο φόβος είναι απαραίτητος για την επικράτηση της Μόσχας απέναντι στη Δύση.

Ο Κιρ Τζάιλς, ερευνητής του Chatham House, υποστηρίζει επίσης ότι οι πυρηνικές απειλές του Πούτιν περιόρισαν στο παρελθόν την προθυμία της κυβέρνησης του Τζο Μπάιντεν να ενισχύσει περαιτέρω την Ουκρανία. Με τον Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο, προσθέτει, το επίκεντρο της ρωσικής στρατηγικής πίεσης μετατοπίζεται περισσότερο προς τις ευρωπαϊκές χώρες.

Από την προστασία των υποδομών στα αντίμετρα: Μια νέα αμυντική πρόκληση

Το ΝΑΤΟ ενισχύει ήδη τη συμβατική αποτροπή, με περισσότερες και μεγαλύτερες στρατιωτικές ασκήσεις κοντά στα ρωσικά σύνορα. Οι προσπάθειες αντιμετώπισης του υβριδικού πολέμου, ωστόσο, βρίσκονται σε λιγότερο προχωρημένο στάδιο. Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις εντείνουν την προστασία αεροδρομίων, σιδηροδρομικών κόμβων, κρίσιμων υποδομών και βιομηχανικών εγκαταστάσεων, ενώ χώρες όπως η Δανία, η Φινλανδία και η Πολωνία προετοιμάζουν τους πολίτες για ενδεχόμενες καταστάσεις έκτακτης ανάγκης.

Οι σχετικές δαπάνες μπορούν να συνυπολογιστούν στην προσπάθεια επίτευξης του στόχου του ΝΑΤΟ για αμυντικές δαπάνες ίσες με το 5% του ΑΕΠ έως το 2034.

Η ενίσχυση της άμυνας και της κοινωνικής ανθεκτικότητας δεν αρκεί, ωστόσο, για να αποτρέψει κάθε ενέργεια ή να καθορίσει αυτομάτως την αντίδραση σε ένα περιστατικό με νεκρούς. Ο Κοτζάλα υποστηρίζει ότι η Ευρώπη πρέπει να περάσει από την απλή προστασία στην εξάρθρωση των δικτύων που οργανώνουν τις επιχειρήσεις: στον εντοπισμό και τη δίωξη στελεχών των ρωσικών υπηρεσιών πληροφοριών, καθώς και στη διακοπή της στρατολόγησης και χρηματοδότησης τοπικών συνεργατών.

Ο Κάτλερ προειδοποιεί ότι η δημόσια απόδοση ευθύνης χωρίς αντίστοιχες συνέπειες μπορεί να εκληφθεί από τη Μόσχα ως αδυναμία και να ενθαρρύνει νέες επιθέσεις.

Στις προτάσεις που εξετάζουν αναλυτές περιλαμβάνονται κυβερνοεπιχειρήσεις με στόχο ρωσικές υποδομές, αλλά και η ανάπτυξη πρόσθετων συστημάτων αντιαεροπορικής άμυνας κοντά στα σύνορα του ΝΑΤΟ. Ο υπουργός Εξωτερικών της Πολωνίας, Ράντοσλαβ Σικόρσκι, έχει υποστηρίξει την κατάρριψη απειλών που κατευθύνονται προς νατοϊκό έδαφος, ακόμη και με δυνατότητες που θα αναπτύσσονταν πάνω από την Ουκρανία.

Τέτοιες επιλογές, ωστόσο, ενέχουν κίνδυνο κλιμάκωσης και απαιτούν προσεκτικό συντονισμό μεταξύ των συμμάχων.

Το πρόβλημα της ενιαίας ευρωπαϊκής απάντησης: Η πρόκληση της συντονισμένης δράσης

Ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια είναι η απουσία ενιαίου μηχανισμού που να μπορεί να αποφασίζει και να επικοινωνεί άμεσα την ευρωπαϊκή αντίδραση. Ο Μαξ Μπέργκμαν του Center for Strategic and International Studies επισημαίνει ότι η Ευρώπη δεν έχει ενοποιήσει επαρκώς την αμυντική και εξωτερική πολιτική της, με αποτέλεσμα να δυσκολεύεται να εκπέμψει συνεκτικά μηνύματα προς τη Μόσχα.

Σε αντίθεση με τις ΗΠΑ, όπου η κυβέρνηση μπορεί να αξιοποιήσει απευθείας διαύλους επικοινωνίας μέσω των υπηρεσιών πληροφοριών ή του ίδιου του προέδρου, η Ευρώπη δεν διαθέτει έναν αντίστοιχο ενιαίο συνομιλητή.

Στην ΕΕ έχει προταθεί ένα πρωτόκολλο ασφαλείας για διαβουλεύσεις μετά από περιστατικά υβριδικού πολέμου, στα πρότυπα του Άρθρου 4 της Συνθήκης του ΝΑΤΟ, το οποίο προβλέπει διαβουλεύσεις όταν ένα μέλος θεωρεί ότι απειλείται η ασφάλεια ή η εδαφική του ακεραιότητα.

Ο Ίβο Ντάαλντερ, πρώην πρεσβευτής των ΗΠΑ στο ΝΑΤΟ και νυν συνεργάτης του Belfer Center του Χάρβαρντ, θεωρεί ότι η Συμμαχία είναι καλύτερα εξοπλισμένη από την ΕΕ για να καταρτίσει εκ των προτέρων έναν κατάλογο συλλογικών αντιμέτρων και να εξασφαλίσει την εφαρμογή τους μέσω της υφιστάμενης διοικητικής δομής της.

Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι απλώς περισσότερες συσκέψεις, αλλά ένα προκαθορισμένο πλαίσιο επιλογών, που θα επιτρέπει γρήγορη, συντονισμένη και αναλογική αντίδραση.

Για την Ευρώπη, η πρόκληση είναι να καταστήσει σαφές ότι οι επιχειρήσεις δολιοφθοράς έχουν συγκεκριμένο κόστος, χωρίς να προσφέρει στη Ρωσία αφορμή για ανεξέλεγκτη κλιμάκωση.

Η αξιοπιστία της αποτροπής δεν θα εξαρτηθεί μόνο από την προστασία των υποδομών, αλλά και από την ικανότητα των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων να συμφωνούν και να εφαρμόζουν κοινές αποφάσεις, όταν δοκιμάζονται τα όρια της ασφάλειας του ΝΑΤΟ.