Πρόεδρος Τραμπ: Υπαρκτό το σενάριο αποχώρησης των ΗΠΑ από το ΝΑΤΟ;

Ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ εξέφρασε σήμερα την πιθανότητα απόσυρσης των Ηνωμένων Πολιτειών από το ΝΑΤΟ, ως απάντηση στην άρνηση ορισμένων ευρωπαϊκών χωρών να συνεισφέρουν πλοία για την άρση του αποκλεισμού στο Στενό του Χορμούζ στο Ιράν. Αυτή η κλιμάκωση της ρητορικής του εντείνει την αβεβαιότητα γύρω από τη θέση της Αμερικής στην ιστορική στρατιωτική συμμαχία.

Δεν είναι απολύτως σαφές εάν ο πρόεδρος Τραμπ μπορεί να προχωρήσει μονομερώς στην αποχώρηση της χώρας από τη συμμαχία, η οποία συμπληρώνει 77 χρόνια ύπαρξης. Παρότι συχνά λαμβάνει σημαντικές αποφάσεις χωρίς την έγκριση του Κογκρέσου, ορισμένες από αυτές έχουν προσβληθεί και μπλοκαριστεί από τα αμερικανικά δικαστήρια.

Τι ορίζει το Σύνταγμα των ΗΠΑ;

Το Σύνταγμα των Ηνωμένων Πολιτειών κατοχυρώνει την εξουσία του προέδρου να συνάπτει συνθήκες, με την προϋπόθεση της συμβουλής και της συγκατάθεσης της Γερουσίας, όπου απαιτείται η πλειοψηφία των δύο τρίτων. Ωστόσο, δεν υπάρχει σαφής πρόβλεψη σχετικά με τη διαδικασία απόσυρσης από διεθνείς συμφωνίες.

Τι ορίζει η Συνθήκη του ΝΑΤΟ;

Το ΝΑΤΟ, μια συμμαχία που περιλαμβάνει ευρωπαϊκές χώρες, τις Ηνωμένες Πολιτείες και τον Καναδά, ιδρύθηκε το 1949 με σκοπό την αντιμετώπιση της απειλής μιας σοβιετικής επίθεσης. Έκτοτε, αποτελεί τον θεμέλιο λίθο της ασφάλειας της Δύσης. Το Άρθρο 13 της Συνθήκης του 1949 αναφέρει ότι κάθε μέλος έχει το δικαίωμα να αποχωρήσει, εφόσον ειδοποιήσει την κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών έναν χρόνο νωρίτερα, η οποία με τη σειρά της θα ενημερώσει τις υπόλοιπες κυβερνήσεις. Μέχρι σήμερα, κανένα κράτος-μέλος δεν έχει αποχωρήσει από τη συμμαχία.

Τι προβλέπει η αμερικανική νομοθεσία;

Το 2023, το Κογκρέσο ψήφισε νόμο, ο οποίος υπογράφηκε από τον τότε πρόεδρο Τζο Μπάιντεν, που απαγορεύει σε οποιονδήποτε πρόεδρο των ΗΠΑ να αναστείλει, να τερματίσει, να καταγγείλει ή να αποσύρει τις Ηνωμένες Πολιτείες από την ιδρυτική συνθήκη του ΝΑΤΟ, χωρίς την έγκριση των δύο τρίτων της Γερουσίας. Αυτή η νομοθετική ρύθμιση εισήχθη ως τροπολογία στον ετήσιο Νόμο περί Εξουσιοδότησης Εθνικής Άμυνας (NDAA) για το 2024, ο οποίος καθορίζει την πολιτική του Πενταγώνου. Κύριοι υποστηρικτές της τροπολογίας ήταν ο Δημοκρατικός γερουσιαστής Τιμ Κέιν και ο τότε Ρεπουμπλικάνος γερουσιαστής και νυν υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο. Η τροπολογία προβλέπει επίσης ότι δεν επιτρέπεται η δαπάνη αμερικανικών κονδυλίων για την αποχώρηση από το ΝΑΤΟ.

Ο κ. Ρούμπιο, ο οποίος είναι επίσης Σύμβουλος Εθνικής Ασφάλειας του κ. Τραμπ, δήλωσε ότι η Ουάσινγκτον θα πρέπει να επανεξετάσει τις σχέσεις της με το ΝΑΤΟ μετά τον πόλεμο στο Ιράν, ο οποίος ξεκίνησε στις 28 Φεβρουαρίου με αεροπορικές επιδρομές των ΗΠΑ και του Ισραήλ.

Η θέση του Προέδρου Τραμπ

Ο κ. Τραμπ έχει ασκήσει έντονη κριτική στο ΝΑΤΟ για πολλά χρόνια. Το 2020, κατά τη διάρκεια της πρώτης του θητείας, ο νομικός σύμβουλος του Υπουργείου Δικαιοσύνης εξέδωσε γνωμοδότηση, σύμφωνα με την οποία ο πρόεδρος –και όχι το Κογκρέσο– κατέχει την αποκλειστική εξουσία να αποσύρει τη χώρα από συνθήκες. Μια έκθεση της Υπηρεσίας Ερευνών του Κογκρέσου τον περασμένο Φεβρουάριο ανέφερε ότι, σε περίπτωση δικαστικής προσφυγής, η εκτελεστική εξουσία θα μπορούσε να επικαλεστεί αυτή τη γνωμοδότηση, υποστηρίζοντας ότι η τροπολογία του NDAA είναι αντισυνταγματική.

Ο κ. Τραμπ δήλωσε σε συνέντευξή του στο πρακτορείο Reuters ότι την ημέρα της ομιλίας του προς το έθνος, θα αναφέρει ότι εξετάζει το ενδεχόμενο αποχώρησης από τη συμμαχία. Λίγες ώρες νωρίτερα, ο υπουργός Άμυνας Πιτ Χέγκσεθ αρνήθηκε να επιβεβαιώσει εκ νέου τη δέσμευση των ΗΠΑ στην αμυντική συνεργασία του ΝΑΤΟ. Σύμφωνα με τους ειδικούς, η κύρια ανησυχία εστιάζεται σε αυτή την έλλειψη δέσμευσης.

«Εάν ο πρόεδρος και ο στρατός δεν είναι δεσμευμένοι στο ΝΑΤΟ και την ευρωπαϊκή ασφάλεια, τότε δεν νομίζω ότι το Κογκρέσο μπορεί να κάνει πολλά για να το σταματήσει αυτό», δήλωσε ο Μαξ Μπέργκμαν, πρώην στέλεχος του Στέιτ Ντιπάρτμεντ.

Ποια είναι η επόμενη πιθανή εξέλιξη;

Σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, ο αρχηγός κράτους διαθέτει γενικά την εξουσία να αποσυρθεί από μια συνθήκη, εφόσον η συνθήκη προβλέπει την αποχώρηση και η χώρα ακολουθεί την καθορισμένη διαδικασία. Η αμερικανική νομοθεσία παρουσιάζει μια πιο ασαφή εικόνα, αν και οι πρόεδροι έχουν αποσυρθεί από πολλαπλές συνθήκες χωρίς την έγκριση του Κογκρέσου, όπως η αποχώρηση από τη συνθήκη «Ανοικτοί Ουρανοί» που αποφασίστηκε από τον κ. Τραμπ το 2020.

Εάν το ζήτημα φτάσει στα δικαστήρια, η απόφαση του κ. Τραμπ θα είναι δύσκολο να αμφισβητηθεί. Ένα αρχικό πρόβλημα θα είναι ο καθορισμός του ποιος έχει έννομο συμφέρον (και επομένως το δικαίωμα) να προσφύγει δικαστικά για να ανατρέψει την αποχώρηση. Το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ, στο οποίο αναπόφευκτα θα κατέληγε μια τέτοια δικαστική διαμάχη, δεν έχει εκδικάσει ποτέ ουσιαστικά υπόθεση που αφορά απόσυρση από συνθήκη.