Ο Κάθετος Διάδρομος: Η Μεγάλη Πρόκληση της Βιωσιμότητας πέρα από την Πολιτική Στήριξη
Οι πρόσφατες εξελίξεις που αφορούν τον ρόλο της τέως πρέσβειρας των ΗΠΑ, Κίμπερλι Γκίλφοϊλ, στην προώθηση του Κάθετου Διαδρόμου και την αποχώρησή της από την Ελλάδα, φέρνουν ξανά στο προσκήνιο ένα κρίσιμο ερώτημα για αυτό το φιλόδοξο ενεργειακό έργο: μπορεί η ισχυρή γεωπολιτική στήριξη να μεταφραστεί σε πραγματική εμπορική δραστηριότητα, εξασφαλίζοντας τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητά του;
Όπως επισημαίνεται σε σχετικό ρεπορτάζ, η απάντηση είναι ζωτικής σημασίας τόσο για την ελληνική στρατηγική να καταστεί η χώρα περιφερειακός ενεργειακός κόμβος, όσο και για τις επιχειρήσεις που έχουν δεσμευτεί να προμηθεύονται αμερικανικό LNG, φιλοδοξώντας να καλύψουν το κενό που θα αφήσει το ρωσικό αέριο στη Νοτιοανατολική Ευρώπη μετά το 2027.
Η απομάκρυνση της κ. Γκίλφοϊλ, η οποία είχε ενεργό συμμετοχή στην προώθηση του αμερικανικού LNG και στήριζε τις σχετικές επιχειρηματικές πρωτοβουλίες, ενδέχεται να επηρεάσει τη δυναμική συγκεκριμένων διαπραγματεύσεων. Ωστόσο, δεν αναιρείται ούτε το στρατηγικό ενδιαφέρον των ΗΠΑ, ούτε η ευρωπαϊκή πολιτική για απεξάρτηση από τη Ρωσία. Αντιθέτως, αναδεικνύονται τα όρια της πολιτικής παρέμβασης σε μια αγορά όπου οι τελικές αποφάσεις καθορίζονται από τις τιμές, τις ανάγκες εφοδιασμού και τους εμπορικούς κινδύνους.
Η πρωτοβουλία του Κάθετου Διαδρόμου ξεκίνησε τον Δεκέμβριο του 2014, μετά την ακύρωση του South Stream, με μια κοινή διακήρυξη μεταξύ Ελλάδας, Βουλγαρίας και Ρουμανίας για τη διασύνδεση των δικτύων τους και τη δυνατότητα μεταφοράς αερίου προς Βορρά. Σταδιακά, το εγχείρημα επεκτάθηκε, περιλαμβάνοντας πλέον 11 διαχειριστές από εννέα χώρες. Η δυναμική του ενισχύθηκε σημαντικά το 2022, καθώς η Ευρώπη σταδιακά απομακρύνθηκε από το ρωσικό αέριο.
Με την οριστική διακοπή των ροών ρωσικού αερίου στα τέλη του 2027, η περιοχή καλείται να υποκαταστήσει ετησίως περίπου 14-20 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα ρωσικού αερίου, με προοπτική αύξησης στα 27 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα ετησίως. Για τις ΗΠΑ, η απεξάρτηση της Ευρώπης από τη Ρωσία αποτελεί ταυτόχρονα γεωπολιτική προτεραιότητα και σημαντική εμπορική ευκαιρία. Στόχος τους είναι να καλύψουν αυτό το κενό με αμερικανικό LNG, αποτρέποντας οποιαδήποτε πιθανότητα επιστροφής του ρωσικού αερίου και περιορίζοντας τον ρόλο ανταγωνιστών όπως το Κατάρ, η Αλγερία και η Νιγηρία.
Αυτή η στρατηγική συνέπεσε με την ελληνική φιλοδοξία να αξιοποιηθούν οι υποδομές LNG και η γεωγραφική θέση της χώρας, ώστε η Ελλάδα να μετατραπεί σε κόμβο διαμετακόμισης, περιορίζοντας παράλληλα τον ρόλο της Τουρκίας. Εξ ου και η προθυμία της ελληνικής κυβέρνησης να στηρίξει τη στρατηγική των ΗΠΑ μέσω του Κάθετου Διαδρόμου. Η συμμετοχή της 100% κρατικής ΔΕΠΑ στην Atlantic See με ποσοστό 40%, μέσω ενός κοινοπρακτικού σχήματος με την Άκτωρ, που ανακοινώθηκε ταυτόχρονα με την υπογραφή μιας μακροχρόνιας 20ετούς συμφωνίας με την αμερικανική Venture Global, αποδεικνύει τη σύμπλευση της Ελλάδας με τις ΗΠΑ, στην επόμενη μέρα του τέλους του ρωσικού αερίου στην Ευρώπη.
Η εμπορική αυτή συμφωνία, η οποία συνοδεύτηκε και από μια σειρά Μνημονίων Συνεργασίας (MoU) που υπέγραψε η Atlantic See για την πώληση του αερίου στη Νοτιοανατολική Ευρώπη, εξασφάλισε για τη Venture Global μια εγγυητική επιστολή αξίας 131 εκατομμυρίων ευρώ, η οποία της άνοιξε τον δρόμο για τη χρηματοδότηση επενδύσεων σε νέα κοιτάσματα LNG.
Οι ελληνικές εταιρείες Άκτωρ και ΔΕΠΑ, μετά και την επέκταση της συμφωνίας που υπέγραψαν με τη Venture Global τον Ιούνιο φέτος, έχουν δεσμευθεί να παραλαμβάνουν στις εγκαταστάσεις της αμερικανικής εταιρείας στη Λουμπλιάνα 1 δισεκατομμύριο τόνους LNG, προκειμένου να το διαθέσουν στην Ευρώπη και στη διεθνή αγορά. Ανεξάρτητα από την τιμή προμήθειας που προβλέπει η σύμβαση και κατά πόσον αυτή θα είναι ανταγωνιστική σε βάθος 20ετίας σε μια διαρκώς μεταβαλλόμενη αγορά, το ρίσκο συνδέεται κυρίως με τις ρήτρες “take or Pay”. Από την 1η Ιανουαρίου 2030, η κοινοπραξία θα υποχρεούται να πληρώνει τις συμφωνημένες ποσότητες, ανεξάρτητα από το εάν έχει εξασφαλίσει αγοραστές. Παρά τις προσπάθειες, με την ενεργό υποστήριξη της αμερικανικής διπλωματίας, οι διαπραγματεύσεις για δεσμευτικές μακροχρόνιες συμφωνίες με την Ουκρανία, τη Ρουμανία και τη Βουλγαρία δεν έχουν αποδώσει καρπούς μέχρι σήμερα. Σύμφωνα με δημοσίευμα της Wall Street Journal, η ουκρανική Naftogaz διέκοψε τις διαπραγματεύσεις, ενώ η ρουμανική Transgaz γνωστοποίησε ότι το σχετικό μνημόνιο συνεργασίας έχει λήξει. Κύκλοι της Atlantic See επιβεβαιώνουν ότι δεν έχουν υπογραφεί δεσμευτικές συμφωνίες με τις τρεις χώρες, επισημαίνοντας ωστόσο ότι υπάρχει ακόμη χρόνος μέχρι το 2030. Αντιθέτως, διαψεύδουν τις αμφισβητήσεις σχετικά με τις συμφωνίες στην Αλβανία και τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη. Όπως αναφέρουν, τα συμβόλαια με την ALBGAZ και την Aluminij Industries αφορούν ποσότητες 1 και 0,5 δισεκατομμυρίων κυβικών μέτρων ετησίως αντίστοιχα, έχουν εικοσαετή διάρκεια και συνολική αξία περίπου 9 δισεκατομμυρίων ευρώ. Ανταποκρίνονται πλήρως στη μακροχρόνια συμφωνία αγοραπωλησίας LNG με τη Venture Global (η οποία, στο μεταξύ, διπλασιάστηκε από 0,5 εκατομμύρια τόνους LNG σε 1 εκατομμύριο τόνους LNG) και για την οποία υπάρχει δικαίωμα επέκτασης της δέσμευσης για αγορά έως και περίπου 1,5 εκατομμυρίων τόνων ετησίως. Δηλαδή, τονίζουν, “η συμφωνία αγοράς και οι δύο συμφωνίες πώλησης ταυτίζονται κι έχουν χαρακτήρα ‘back-to-back’. Είναι συμβάσεις οριστικές, τελικές και αδιαπραγμάτευτες και είναι ‘take or pay’, άρα καθιστούν τις συμφωνίες ασφαλείς. Ειδικότερα, η συμφωνία με την Albagaz είναι δεσμευτική και διέπεται από το βρετανικό δίκαιο. Η εγγυοδοσία της αλβανικού κράτους υπέρ της Albagaz υπόκειται σε έγκριση από τη Βουλή της Αλβανίας”.
Το υπουργείο Ενέργειας της Αλβανίας, σύμφωνα με τη Wall Street Journal, αναμένει μελέτη σκοπιμότητας προκειμένου να αξιολογήσει την οικονομική βιωσιμότητα του σχεδίου. Επιπλέον, για να παραλάβει η Αλβανία αέριο, θα πρέπει να υλοποιήσει πρώτα υποδομές αλλά και να διασφαλίσει κατανάλωση, αφού σήμερα δεν διαθέτει δίκτυο φυσικού αερίου.
Η δυσκολία εξασφάλισης αγοραστών δεν αποτελεί ένα συγκυριακό πρόβλημα. Παρά την πολιτική απόφαση για απεξάρτηση από τη Ρωσία, αρκετές χώρες εξακολουθούν να προμηθεύονται ρωσικό αέριο, άλλες διαθέτουν εναλλακτικές πηγές εφοδιασμού ή εγχώρια παραγωγή, ενώ για κάποιους η πλήρης απεξάρτηση από το ρωσικό αέριο, υπό τις νέες συνθήκες γεωπολιτικής έντασης, αξιολογείται ως αβεβαιότητα, ειδικά μετά και τις συνομιλίες Τραμπ – Πούτιν για την επαναλειτουργία του αγωγού North Stream. Η πολιτική στήριξη δεν αρκεί για να γεμίσουν οι αγωγοί. Άλλωστε, το πρόβλημα του Κάθετου Διαδρόμου δεν ήταν ποτέ η πολιτική στήριξη, αλλά η δυσκολία μετατροπής του σε σταθερή εμπορική δραστηριότητα. Το χάσμα μεταξύ γεωπολιτικής και αγοράς αναδείχθηκε από την επαναλαμβανόμενη απουσία ουσιαστικής συμμετοχής στις δημοπρασίες δέσμευσης δυναμικότητας.
Το βασικό μειονέκτημα του ελληνικού σχεδίου είναι ότι το φυσικό αέριο πρέπει να διέλθει από διαδοχικά εθνικά συστήματα, με αντίστοιχες χρεώσεις μεταφοράς. Σύμφωνα με συγκριτικές εκτιμήσεις, το κόστος μεταφοράς μέσω Ελλάδας προς την Ουκρανία μπορεί να είναι κατά 21%-76% υψηλότερο από εκείνο ανταγωνιστικών οδεύσεων.
Η εναλλακτική δυτική διαδρομή και τα εμπόδια
Τις αντικειμενικές δυσκολίες της αγοράς αναδεικνύει ο Κωνσταντίνος Σιφναίος, διευθύνων σύμβουλος της Gastrade, της εταιρείας που λειτουργεί το FSRU Αλεξανδρούπολης και προωθεί ένα δεύτερο στην ίδια περιοχή με καθαρά εξαγωγικό προσανατολισμό. Όπως εξηγεί, η ελληνική διαδρομή μειονεκτεί γεωγραφικά έναντι της Πολωνίας και της Λιθουανίας για τον εφοδιασμό της Ουκρανίας. Δεν είναι τυχαίο ότι η Naftogaz έχει ανακοινώσει συμφωνίες δέσμευσης δυναμικότητας με τις δύο αυτές χώρες. Επιπλέον, η σημερινή ουκρανική ζήτηση δεν δικαιολογεί την αξιοποίηση λιγότερο ανταγωνιστικών διαδρομών. Εάν αυξηθούν οι ανάγκες, ενδέχεται να προκύψει περιθώριο και για ποσότητες από τον Νότο. Μάλιστα, η Ουκρανία, η οποία διαθέτει τη μεγαλύτερη δυναμικότητα αποθηκών στην Ευρώπη, εξάγει σήμερα αέριο στις γειτονικές χώρες που αγόρασε πέρυσι σε υψηλές τιμές, κερδίζοντας από τη διαφορά κόστους. Αντίστοιχα, η Ρουμανία διαθέτει εγχώρια παραγωγή και προοπτική ενίσχυσης των εξαγωγών της από το κοίτασμα Neptun Deep που αναπτύσσει στη Μαύρη Θάλασσα, ενώ εκτιμάται ότι μπορεί να καλύψει και τις περιορισμένες ανάγκες της Μολδαβίας. Στη βόρεια διαδρομή απομένει ουσιαστικά η Βουλγαρία, η οποία ήδη προμηθεύεται LNG μέσω Αλεξανδρούπολης και φυσικό αέριο από την Τουρκία.
Σύμφωνα με τον κ. Σιφναίο, ο Κάθετος Διάδρομος θα πρέπει να επαναπροσδιορίσει τις προτεραιότητές του, στρεφόμενος προς τη δυτική διαδρομή – Σερβία, Ουγγαρία και Σλοβακία – και τις αγορές των Δυτικών Βαλκανίων, όπως η Βοσνία-Ερζεγοβίνη και η Βόρεια Μακεδονία. Πρόκειται για μια ευρύτερη αγορά στην οποία, με την αποχώρηση του ρωσικού αερίου, εκτιμάται ότι θα δημιουργηθεί κενό 15-16 δισεκατομμυρίων κυβικών μέτρων.
Και αυτή η επιλογή, ωστόσο, συνοδεύεται από εμπόδια. Το σερβικό δίκτυο ελέγχεται από την Gazprom, και είναι ένα ερώτημα ως προς τη στάση της με την παύση των ροών ρωσικού αερίου. Αν και η Σερβία εξαιρείται από τον ευρωπαϊκό Κανονισμό για τον τερματισμό των εισαγωγών αερίου από τη Ρωσία, ένα μεγάλο μέρος της δυναμικότητας του αγωγού TS που μεταφέρει ποσότητες σε Ελλάδα και Ουγγαρία θα μείνει κενό. Θα πρέπει να βρεθεί ένας τρόπος να λυθεί αυτή η ρυθμιστική αβεβαιότητα για να στραφεί η αγορά προς τα εκεί. Παράλληλα, θα πρέπει να μειωθούν τα τιμολόγια μεταφοράς, ώστε η ελληνική διαδρομή να καταστεί ανταγωνιστική για περίκλειστες αγορές όπως η Ουγγαρία και η Σλοβακία, απέναντι στις εναλλακτικές οδεύσεις μέσω Γερμανίας, Πολωνίας και Κροατίας.
Σε όλη αυτή την εξίσωση, ο κρίσιμος παράγοντας είναι η Τουρκία, μέσω της οποίας μπορεί να φτάνει στην ευρωπαϊκή αγορά ρωσικό αέριο με διαφορετική εμπορική προέλευση. “Αν μπαίνουν σοβαρές ποσότητες από την Τουρκία στη Βουλγαρία, όλο το εγχείρημα είναι έωλο”, προειδοποιεί ο κ. Σιφναίος, εκτίμηση που εκφράζεται και από άλλους παράγοντες της αγοράς, χαρακτηρίζοντας την Τουρκία ως “τον ελέφαντα στο δωμάτιο”. Η υποχρέωση που επιβάλλει η Ε.Ε. από τον Νοέμβριο του 2027 στους εισαγωγείς φυσικού αερίου να πιστοποιούν ότι οι εισροές από την Τουρκία δεν είναι ρωσικό αέριο, δεν διασφαλίζει τον στόχο της πλήρους απεξάρτησης από τη Ρωσία, όπως τονίζουν. Η Ε.Ε. ίσως θα έπρεπε να δει μια πλήρη απαγόρευση εισαγωγών ρωσικού αερίου από την Τουρκία, για όσο διάστημα η γειτονική χώρα διατηρεί σημαντικές συμβάσεις με την Gazprom, υπογραμμίζουν.
“Ο Κάθετος Διάδρομος αποτελεί προτεραιότητα και συνεργαζόμαστε στενά με τους περιφερειακούς εταίρους μας και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, για να διευκολυνθεί η πρόσβαση σε διαφοροποιημένες πηγές φυσικού αερίου, αξιοποιώντας στο έπακρο τις υφιστάμενες υποδομές και διασφαλίζοντας ότι οι νέες επενδύσεις είναι στοχευμένες και ανταποκρίνονται στις πραγματικές ανάγκες της αγοράς. Με αυτόν τον τρόπο, ο Κάθετος Διάδρομος μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στην ενίσχυση της ενεργειακής ασφάλειας της Ευρώπης και στη διαφοροποίηση των πηγών και οδεύσεων εφοδιασμού της”, δηλώνει η CEO του ΔΕΣΦΑ, Μαρία Σφερρούτσα.
Οι αυξημένες κατά 168,8% το 9μηνο του 2026 σε ετήσια βάση εξαγωγές φυσικού αερίου της χώρας, σύμφωνα με τον ΔΕΣΦΑ, επιβεβαιώνουν τον ολοένα και πιο σημαντικό ρόλο της Ελλάδας, ως στρατηγικού ενεργειακού κόμβου και πύλης εισόδου για τον εφοδιασμό με φυσικό αέριο προς τη Νοτιοανατολική Ευρώπη και πέραν αυτής.
Εξάρχου: Ο Κάθετος Διάδρομος στρατηγική προτεραιότητα για Ελλάδα και ΗΠΑ
Στ. Παπασταύρου: Έργο εθνικής σημασίας και ευρωπαϊκής εμβέλειας ο Κάθετος Διάδρομος
Κάθετος Διάδρομος: Επέκταση στα Δυτικά Βαλκάνια – Υπογραφή MoU
