Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας: Η Κλιματική Αλλαγή και οι Επιπτώσεις της – Οδικός Χάρτης για την Αντιμετώπιση Ακραίων Καιρικών Φαινομένων

Τρία χρόνια συμπληρώνονται σύντομα από την εμφάνιση των ακραίων καιρικών φαινομένων με τις μετεωρολογικές ονομασίες «Daniel» και «Elias», τα οποία έπληξαν σφοδρά την Περιφέρεια Θεσσαλίας τον Σεπτέμβριο του 2023. Οι σφοδρές βροχοπτώσεις και οι ισχυρές καταιγίδες που τα συνόδευαν, προκάλεσαν εκτεταμένες καταστροφές σε οικισμούς, επιχειρήσεις και αγροτικές καλλιέργειες. Η κλίμακα της καταστροφής ανέδειξε έντονα την ανάγκη εξέτασης της ανθεκτικότητας του φυσικού και δομημένου περιβάλλοντος απέναντι στην κλιματική αλλαγή.

Τον Οκτώβριο του 2023, αμέσως μετά τις καταστροφές, το Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΤΜΧΠΠΑ) της Πολυτεχνικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας παρουσίασε ένα αναλυτικό κείμενο θέσεων και προτάσεων, σκιαγραφώντας έναν ολοκληρωμένο οδικό χάρτη δράσεων για την επόμενη μέρα. Οι προτάσεις αυτές επικεντρώνονται στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας του φυσικού και δομημένου περιβάλλοντος της Θεσσαλίας απέναντι στις αυξημένες «πιέσεις» λόγω της μεταβολής των βροχομετρικών και υδρογραφικών δεδομένων, οι οποίες αποτελούν άμεσες συνέπειες της κλιματικής αλλαγής.

Η Κλιματική Αλλαγή και τα Νέα Βροχομετρικά Δεδομένα

Οι σύγχρονες επιστημονικές απόψεις, όπως διατυπώνονται διεθνώς και από τους επιστήμονες του Τμήματος, συγκλίνουν στο ότι η κλιματική αλλαγή οφείλεται τόσο σε φυσικές διεργασίες όσο και σε ανθρωπογενείς δραστηριότητες, επιφέροντας σημαντικές αρνητικές επιπτώσεις στην ανθρώπινη ζωή και στο περιβάλλον. Οι ανθρώπινες δραστηριότητες επηρεάζουν τη σύνθεση της ατμόσφαιρας, αλληλεπιδρώντας συμπληρωματικά με τη φυσική κλιματική διακύμανση που παρατηρείται σε τακτά χρονικά διαστήματα. Η εντατικοποίηση των ανθρώπινων δραστηριοτήτων τις τελευταίες δεκαετίες, σε συνδυασμό με την αλόγιστη χρήση των φυσικών πόρων, έχει οδηγήσει στην αύξηση της θερμοκρασίας της Γης και στην πρόκληση της κλιματικής αλλαγής.

Οι επιστημονικές μελέτες επιβεβαιώνουν ότι μια από τις κύριες επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής είναι η εμφάνιση ακραίων καιρικών φαινομένων, όπως πλημμύρες, καύσωνες, πυρκαγιές, κυκλώνες, ερημοποιήσεις και ξηρασίες. Σύμφωνα με τις προβλέψεις, οι καύσωνες θα εμφανίζονται συχνότερα, με μεγαλύτερη διάρκεια και ένταση, ευνοώντας την πρόκληση δασικών πυρκαγιών και την εντατικοποίηση της ερημοποίησης σε άνυδρες ή περιοχές με περιορισμένα υδατικά αποθέματα. Αντίστοιχα, οι περίοδοι ψύχους αναμένεται να μειωθούν, αν και θα παρατηρούνται περιστασιακές έντονες ψυχρές περίοδοι. Εκτός αυτών των μεταβολών, προβλέπεται αύξηση της συχνότητας και της έντασης των βροχοπτώσεων, με πιθανότητα πρόκλησης πλημμυρών σε αστικές και αγροτικές περιοχές.

Η Περιφέρεια Θεσσαλίας, σύμφωνα με τους ειδικούς, είναι η περιοχή στην Ελλάδα που υφίσταται τις μεγαλύτερες αρνητικές επιπτώσεις από τα ακραία καιρικά φαινόμενα. Την τελευταία τριετία (Σεπτέμβριος 2020 και Σεπτέμβριος 2023), τρία ισχυρά μετεωρολογικά χαμηλά, με ονομασίες «Ιανός», «Daniel» και «Elias», έχοντας χαρακτηριστικά μεσογειακού κυκλώνα, έπληξαν τη Θεσσαλία με καταστροφικές συνέπειες. Τα φαινόμενα αυτά χαρακτηρίστηκαν από θυελλώδεις ανέμους και πολύ ισχυρές, τοπικές καταιγίδες εξαιρετικά μεγάλης έντασης και μικρής διάρκειας, οι οποίες προκάλεσαν βιβλικές πλημμύρες και εκτεταμένες ζημιές.

Ειδικότερα, το φαινόμενο «Daniel» προκάλεσε ανυπολόγιστες ζημιές σε αγροτικές και κτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις (με πλημμυρισμένες εκτάσεις που ξεπέρασαν το 1 εκατομμύριο στρέμματα στον θεσσαλικό κάμπο), κατέστρεψε γέφυρες, οδικές υποδομές (ιδίως στο Πήλιο) και το βασικό σιδηροδρομικό δίκτυο. Πολλοί οικισμοί στην πεδιάδα και αστικές συνοικίες της Λάρισας πλημμύρισαν, προκαλώντας εκτεταμένες ζημιές σε κτίρια, παρασύροντας αυτοκίνητα και καταστρέφοντας εξοπλισμό επιχειρήσεων. Επιπλέον, υπήρξαν απώλειες σε ανθρώπινες ζωές και εκτοπισμός κατοίκων.

Τα ακόλουθα υδρολογικά στοιχεία για το φαινόμενο «Daniel» αποκαλύπτουν το μέγεθος των μεταβολών:

• Η Ζαγορά του Πηλίου δέχθηκε 754 mm βροχής σε 24 ώρες και 1.092 mm σε 48 ώρες. Αυτό το ύψος βροχόπτωσης 24-ώρου αποτελεί ρεκόρ στην Ελλάδα, ξεπερνώντας το προηγούμενο των 644,7 mm που είχε καταγραφεί στην Παλική Κεφαλονιάς κατά τον «Ιανό» το 2020.
• Η Πορταριά δέχτηκε 884 mm βροχής σε 48 ώρες. Ο μετεωρολογικός σταθμός στη συνέχεια αστόχησε, καθιστώντας αδύνατη την περαιτέρω καταγραφή.
• Οι νότιες περιοχές της Π.Ε. Καρδίτσας δέχτηκαν 550-600 mm βροχής σε 48 ώρες.

Τα ύψη των παραπάνω βροχοπτώσεων υπερέβησαν κατά πολύ τις προβλέψεις του Μετεωρολογικού Σταθμού του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, ο οποίος προέβλεπε μέγιστη τιμή 700 mm σε 72 ώρες για τις ανατολικές πλαγιές της Πίνδου και της Θεσσαλίας.

Χωρικός Σχεδιασμός και Κλιματική Αλλαγή

Σύμφωνα με τους επιστήμονες του ΤΜΧΠΠΑ, η διαχείριση των πλημμυρικών φαινομένων πρέπει να εστιάζει στην πρόληψη αντί στην αντιμετώπιση των επιπτώσεων. Ο κίνδυνος πλημμύρων δεν είναι πλέον «εξωτερικός περιορισμός», αλλά αναπόσπαστο στοιχείο της εδαφικής ταυτότητας της Θεσσαλίας που πρέπει να καθοδηγεί τον σχεδιασμό. Για τον σκοπό αυτό, προτάθηκε μια σειρά άμεσων θεσμικών και οργανωτικών μέτρων.

Σχεδιασμός Ανθεκτικών Πόλεων και Οικισμών

Η έννοια της ανθεκτικότητας αναλύεται από το ΤΜΧΠΠΑ σε δύο άξονες: την προσαρμογή (adaptation) και τον μετριασμό (mitigation). Ο σχεδιασμός πρέπει να αναγνωρίσει την ευάλωτη φύση του πεδινού εξωαστικού χώρου του θεσσαλικού κάμπου (όπου πλημμύρισαν οικισμοί όπως ο Παλαμάς και η Φαρκαδόνα) και της παράκτιας ζώνης του Πηλίου. Οι προτάσεις του Πανεπιστημίου περιλαμβάνουν:

• Μετεγκατάσταση Οικισμών: Διερεύνηση εναλλακτικών (γειτονικών) τοποθεσιών για τη στέγαση πληθυσμών οικισμών που παρουσιάζουν υψηλό κίνδυνο. Η ιστορία δείχνει ότι αρχαίοι οικισμοί (π.χ. Τύρναβος, Σέσκλο) χτίζονταν σε υψηλότερα σημεία της πεδιάδας για προστασία.
• Ειδικοί Όροι Δόμησης: Απαγόρευση υπογείων και υποχρεωτική υπερύψωση των ισογείων κατά 1 μέτρο σε πεδινούς και παρόχθιους οικισμούς. Για αστικές περιοχές (Λάρισα, Βόλος) που κινδυνεύουν, προτείνεται η υποχρεωτική κατασκευή οικοδομών επί pilotis.
• Πράσινες και Μπλε Υποδομές: Μείωση της εξάρτησης από συμβατικές «γκρι» υποδομές. Προτείνεται η χρήση υδατοδιαπερατών υλικών, η δημιουργία κήπων βροχής, οι πράσινες στέγες και η αποκατάσταση-ανάδειξη ρεμάτων που είχαν εγκιβωτιστεί.

Ανθεκτικές Συγκοινωνιακές Υποδομές

Η κακοκαιρία «Daniel» κατέστρεψε 70 χλμ. οδικού δικτύου, 79 γέφυρες και 130 τεχνικά έργα στη Θεσσαλία. Το ΤΜΧΠΠΑ τόνισε ότι ο σχεδιασμός πρέπει να καλύπτει τρία στάδια: Πρόληψη, Απόκριση και Ανάκαμψη. Οι επιστήμονες υπογράμμισαν ότι τόσο η ενίσχυση των υφιστάμενων υποδομών όσο και ο σχεδιασμός των νέων πρέπει να βασίζονται σε νέα υδρολογικά δεδομένα. Επιπλέον, ζητήθηκε ο καθορισμός πλημμυρικών ζωνών όπου θα αποφεύγεται αυστηρά η χωροθέτηση νέων σημειακών υποδομών.

Αντιπλημμυρικά Φράγματα: Η Μακροπρόθεσμη Λύση

Η δημιουργία της εύφορης θεσσαλικής πεδιάδας, κάποτε αβαθής λίμνη, οφείλεται σε εκτεταμένα αποστραγγιστικά έργα. Σύμφωνα με το ΤΜΧΠΠΑ, τα πλημμυρικά φαινόμενα ευνοούνται από τη μείωση της συχνότητας αλλά αύξηση της έντασης των βροχών. Η οριστική, μακροπρόθεσμη λύση απαιτεί τη συγκράτηση των υδάτων στα ορεινά πριν φτάσουν στον Πηνειό, ο οποίος αδυνατεί να παροχετεύσει τεράστιους όγκους λόγω φυσικών στενώσεων (π.χ. Βλοχός, Τέμπη). Οι ειδικοί πρότειναν την επιτάχυνση/άμεση κατασκευή τεσσάρων μεγάλων φραγμάτων, με προτεραιότητα στα έργα κεφαλής (αντιπλημμυρικός έλεγχος):

• Φράγμα Ενιπέα (Παλιοδερλί): Αφορά αντιπλημμυρική προστασία, άρδευση 107.500 στρεμμάτων και ύδρευση της περιοχής των Φαρσάλων.
• Φράγμα Μουζακίου: Μπορεί να λειτουργήσει ως ρυθμιστική δεξαμενή για τα νερά του Πάμισου, αποτρέποντας καταστροφές όπως αυτές του «Ιανού» και του «Daniel».
• Φράγμα Πύλης: Ζωτικής σημασίας για την αντιπλημμυρική θωράκιση από τον ποταμό Πορταϊκό.
• Φράγμα Νεοχωρίτη: Στις παρυφές των Αντιχασίων. Θα εξασφάλιζε την ολική απόσβεση των πλημμυρών στην περιοχή της Οιχαλίας Τρικάλων.

Σύμφωνα με τους επιστήμονες, η προστασία των πεδινών δεν είναι εφικτή χωρίς έργα στις ορεινές λεκάνες απορροής. Χωρίς έργα ανάσχεσης στα ορεινά, οι ραγδαίες βροχές διαβρώνουν το έδαφος, δημιουργώντας ορμητικά ύδατα εμπλουτισμένα με φερτά υλικά. Εκτιμάται ότι μεταφέρονται περίπου 86 εκατομμύρια κυβικά μέτρα φερτών υλών προς τα πεδινά ετησίως στην Ελλάδα.