90 χρόνια από τον άνανδρο χαμό του Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα: Η αθάνατη φωνή του ποιητή

Ακριβώς 90 χρόνια πριν, στις 19 Αυγούστου 1936, η μοναδική και ατόφια λυρική φωνή του ποιητή Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα σίγησε για πάντα, θύμα μιας σφαίρας από τις κάννες των στρατιωτών του πραξικοπηματία Φρανθίσκο Φράνκο. Η δολοφονία του ποιητή έγινε στην αγαπημένη του γενέτειρα – όπως τραγούδησε αργότερα ο Αντόνιο Ματσάδο: «το έγκλημα έγινε στη Γρανάδα, στη δική του Γρανάδα» – και το σώμα του ετάφη στα χώματα της Ανδαλουσίας που ο ίδιος ύμνησε. Ωστόσο, τα οστά του παραμένουν άγνωστο πού βρίσκονται, κρυμμένα σε κάποιον από τους πολυάριθμους ομαδικούς και ανώνυμους τάφους που ακόμη ανακαλύπτονται στην Ισπανία.

Ο πόνος (la pena) και ο θάνατος (ως παντοτινός φόβος και αναπόδραστη μοίρα του ανθρώπου), θέματα που ο Λυρικός της Γρανάδας (γεν. 1898) ύμνησε τόσο συχνά στην ποίηση και τη δραματουργία του, τον βρήκαν άνανδρο στην κορυφαία στιγμή της δημιουργίας του. Η δολοφονία του Λόρκα, μαζί με τον πολυαίμακτο βομβαρδισμό της Γκερνίκα, αποτελούν ίσως τα πιο συμβολικά γεγονότα που σημάδεψαν τον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο. Ο αντίκτυπος του άνανδρου χαμού του, που συγκλόνισε την παγκόσμια κοινή γνώμη, συνεχίζει να συγκινεί εκατομμύρια ανθρώπους μέχρι σήμερα. Το έγκλημα αυτό δεν ήταν τυχαίο. Αντανακλούσε και εξακολουθεί να αντιπροσωπεύει τη σκοταδιστική ιδεολογία των εκτελεστών του, οι οποίοι στο πρόσωπο του Λόρκα – του πρωτοπόρου ποιητή, του δηλωμένου ομοφυλόφιλου, του μαχητικού αριστερού – έβλεπαν τον αντίπαλο της αντιδραστικής, καθολικής και βίαιης Ισπανίας, αυτής που εγκαταστάθηκε για 40 χρόνια δικτατορίας, βυθίζοντας τη χώρα σε τρόμο και οπισθοδρόμηση.

Η δολοφονία του Λόρκα, σχεδόν ταυτόχρονη με την έκρηξη του αδελφοκτόνου πολέμου, ενέπνευσε τους ποιητές της Πορτογαλίας, που βρισκόταν ήδη υπό δικτατορικό ζυγό, και σηματοδότησε την έναρξη του νεο-ρεαλιστικού κινήματος στη χώρα. Ο κατεξοχήν εκπρόσωπός του, Ζουακίμ Ναμοράντου, αφιέρωσε στον Λόρκα δύο ποιήματα από τη συλλογή του Aviso da Navegação (Οδηγίες προς Ναυτιλομένους), τραγουδώντας για τον ποιητή: «Ισπανία / στη σιγή των Καθεδρικών / σεραφικά χαμόγελα της Παρθένου / – στο στόμα σου / αίμα και χολή».

Οι ανακαλύψεις νέων ποιημάτων του

Αν και δεν υπάρχει τάφος όπου να αποθέσει κανείς λουλούδια στη μνήμη του, η παρηγοριά για το σήμερα έρχεται από τις σπάνιες φωνές του ποιητή, που ακούγονται κάθε φορά που η φιλολογική έρευνα ανακαλύπτει κάποιο ανέκδοτο σπάραγμα, ένα υπόλοιπο του έργου του. Πρόσφατα, η πανεπιστημιακός Πέπα Μέρλο έφερε στο φως ένα τέτοιο εύρημα, επιβεβαιώνοντας την ανακάλυψη του φανατικού θαυμαστή του Λόρκα και παραδοσιακού τραγουδιστή φλαμένκο, Μιγέλ Ποβέδα. Πρόκειται για μια στροφή στο ποίημα «Γαζέλα της πικρής ρίζας», που «κρυβόταν» στην πίσω πλευρά ενός χειρόγραφου του ποιητή, το οποίο είχε αποκτήσει σε δημοπρασία. Η στροφή αυτή, που δεν είχε συμπεριληφθεί στην έντυπη μορφή του ποιήματος (πιθανόν λόγω παράβλεψης, καθώς ο ποιητής έγραφε άτακτα), λέει: «Τραγουδώ / Το ρολόι μετρά μηχανικά τις ώρες / είτε εφτά είναι, είτε δώδεκα, αδιάφορο / Εγώ δεν είμαι εδώ / Είναι το αποτύπωμα της σάρκας που άφησα φεύγοντας / Για να γνωρίζω τη θέση μου σαν επιστρέψω».

Η αειθαλής ποιητική δύναμη του Λόρκα

Ο Λόρκα υπήρξε πρότυπο δημιουργικού ανθρώπου και καλλιτεχνικής ευαισθησίας. Εκτός από την ποίηση, όπου υπήρξε πρωτοπόρος της Γενιάς του ‘27, εισάγοντας την ισπανική σχολή στον μοντερνισμό και τον σουρεαλισμό, ανανέωσε το θέατρο, διέπρεψε στη μουσική και το σχέδιο. Ήταν στενός φίλος των Σαλβαδόρ Νταλί και Λουΐς Μπουνιουέλ, με τους οποίους αλληλοεμπνέονταν. Ξεκινώντας ως ακραιφνής μοντερνιστής το 1918, ο Λόρκα, μέσα από την επαφή του με το παραδοσιακό τραγούδι της Ανδαλουσίας, βρήκε στην ψυχή του λαού την ανταπόκριση της δικής του ιδιοφυούς έμπνευσης (το el duende). Με αποκορύφωμα το «Ρομανθέρο Χιτάνο», μετέτρεψε τα λαϊκά μοτίβα, ενσωματώνοντάς τα στη δική του, ιδιαίτερη, λυρική φωνή. Απομακρύνθηκε από τις προηγούμενες, ηθογραφικές και νατουραλιστικές προσεγγίσεις στην παράδοση, υψώνοντας τους μέσους λαϊκούς ανθρώπους, τους άκληρους ξωμάχους και τους περιθωριοποιημένους τσιγγάνους σε ψυχικά ραφιναρισμένους ήρωες, μέσω της τολμηρής χρήσης μεταφορών και της σκληρής ψυχολογικής αποτύπωσης. Όπως δήλωνε ο ίδιος: «Εγώ πάντα θα είμαι στο πλευρό αυτών που δεν έχουν τίποτα και στους οποίους δεν επιτρέπεται καν να απολαύσουν ειρηνικά το τίποτα που έχουν».

Η πρωτοτυπία του Λόρκα έγκειται στην επιτυχημένη προσωποποίηση στοιχείων από την παράδοση και το δημοτικό τραγούδι, τα οποία ενσωματώνει σε ένα νέο καμβά, μέσω υφολογικών πρωτοτυπιών και τολμηρών εκφραστικών σχημάτων, μετασχηματίζοντας και «ανθρωποποιώντας» τη φύση ή «φυσικοποιώντας» τα ανθρώπινα. Δρα διαλεκτικά, χτίζοντας πάνω στις αρχές του «κόσμου» που προσεγγίζει, αναπτύσσοντας το δημιούργημά του σε μια εντελώς νέα μορφή.

Ο Λόρκα και η Ελλάδα

Η επίδραση του έργου του Λόρκα υπήρξε καταλυτική και για την ελληνική ποίηση. Η Ανδαλουσία του Λόρκα έγινε το τοπίο του Ελύτη («Ρω του Έρωτα») και το τραχύ τοπίο των «Λιανοτράγουδων» του Ρίτσου, όπου η δημώδης παράδοση και η φύση αποθεώνονται μέσω σουρεαλιστικών μεταφορών. Στην πρώτη μεταπολεμική γενιά, η λυρική μέθοδος και η λαϊκή θεματολογία του Λόρκα αποτέλεσαν μετωνυμία και διέξοδο για την παράκαμψη της λογοκρισίας, με πλήθος ποιητικών συλλογών να φέρουν «ισπανικά» ηχοχρώματα. Το ποίημα του Νίκου Καββαδία για τον Λόρκα παραμένει αξεπέραστο. Παράλληλα, τα θεατρικά έργα του Λόρκα, μέσω των παραστάσεων του Κ. Κουν και των μελοποιήσεων των χορικών τους από σημαντικούς συνθέτες, απολαμβάνουν μεγάλης απήχησης. Χαρακτήρες όπως της «Γέρμα» ή του «Ματωμένου Γάμου» μοιάζουν να ξεπηδούν από την ελληνική ύπαιθρο και παράδοση, καθιστώντας τα έργα του Λόρκα ιδιαίτερα οικεία στον Έλληνα.

Η μνήμη του Λόρκα, 90 χρόνια μετά τη φρικαλέα εκτέλεσή του, εξακολουθεί να εμπνέει, όπως και οι αξεπέραστοι στίχοι του. Ίσως το καλύτερο αντίο στον ποιητή να προέρχεται από τα λόγια του φίλου του, Λουΐς Θερνούδα, στο ποίημα «Σε έναν νεκρό ποιητή» [A UN POETA MUERTO (F.G.L.)]:

«Όμως πριν δεν γνώριζες
Την πραγματικότητα τη βαθύτερη του κόσμου αυτού :
Το μίσος, το θλιβερό μίσος των ανθρώπων,
Που πάνω σου θέλησε να σημαδέψει
Με το φρικαλέο ατσάλι τη νίκη του,
Με την ύστατη αγωνία σου
Κάτω από το φως το ήσυχο της Γρανάδας,
Μακριά ανάμεσα σε κυπαρίσσια και δάφνες,
Και ανάμεσα στους δικούς σου ανθρώπους
«Και από τα ίδια χέρια
Που μια μέρα δουλικά σε κολάκευαν.
Για τον ποιητή ο θάνατος είναι η νίκη·
Ένας άνεμος δαιμονικός τον σπρώχνει μες στη ζωή,
Και αν μια δύναμη τυφλή
Δίχως κατανόηση αγάπης
Μεταμορφώνει με ένα έγκλημα
Εσένα, τον τραγουδιστή, σε ήρωα,
Στοχάσου αντίθετα, αδελφέ,
Πώς ανάμεσα στη θλίψη και την περιφρόνηση
Μια εξουσία πιο μεγαλόψυχη επιτρέπει στους φίλους σου
Σε μια γωνιά να σαπίζουν ελεύθερα.(…)
Ας βρει η μεγάλη σου ορμή η ξελογιασμένη
Την αγνή αγάπη ενός έφηβου θεού
Ανάμεσα στην πρασινάδα των ρόδων των αιώνιων·
Επειδή αυτή η θεϊκή λαχτάρα, χαμένη εδώ στη γη,
Ύστερα από τόση οδύνη και εγκατάλειψη,
Με το δικό της μεγαλείο μας προειδοποιεί
Για κάποιον νου δημιουργό απέραντο,
Που συλλαμβάνει τον ποιητή σαν γλώσσα της δόξας του
Και έπειτα τον παρηγορεί μέσα από τον θάνατο» (μτφ Γ-Β.Δάβος)

ΑΠΕ-ΜΠΕ