Ο Καβάφης Επιστρέφει στην Αθήνα: Ένα Νέο Γλυπτό-Τοπόσημο στη Διονυσίου Αρεοπαγίτου

Το Ίδρυμα Ωνάση, σε συνεργασία με τον Δήμο Αθηναίων, υποδέχεται το κοινό σε ένα νέο, εμβληματικό σημείο συνάντησης στην καρδιά της Αθήνας. Ένα γλυπτό που απεικονίζει τον μεγάλο Αλεξανδρινό ποιητή, Κ. Π. Καβάφη, κοσμεί πλέον τον πεζόδρομο της Διονυσίου Αρεοπαγίτου, προσκαλώντας κατοίκους και επισκέπτες να καθίσουν δίπλα του και να μοιραστούν στιγμές στοχασμού. Η αφορμή για αυτό το γλυπτό, που παραδόθηκε επίσημα στις 28 Απριλίου, ήταν η επέτειος της γέννησης και του θανάτου του ποιητή, σηματοδοτώντας μια συμβολική, ακόμη μια, επιστροφή του Καβάφη στην Αθήνα, μετά τα εγκαίνια του Αρχείου Καβάφη τον Νοέμβριο του 2023.

«Αγαπώ τόσω πολύ τας Αθήνας» είχε γράψει ο Καβάφης το 1903, αποκαλύπτοντας την αγάπη του για την πόλη που τον γοήτευε, όπου αναζητούσε αναγνώριση και δοκίμαζε τη γραφή του. Σήμερα, η φωνή του ακούγεται ακόμη πιο δυνατά. Το έργο, του γλύπτη Πραξιτέλη Τζανουλίνου, τοποθετήθηκε μπροστά από την Ωνάσειο Βιβλιοθήκη και την Onassis Mandra, δημιουργώντας ένα νέο σημείο πολιτιστικού ενδιαφέροντος.

Στην τελετή παράδοσης του γλυπτού, παρευρέθηκαν εκπρόσωποι της πολιτικής, πολιτιστικής, ακαδημαϊκής και καλλιτεχνικής ζωής. Ομιλητές ήταν ο Αντώνης Σ. Παπαδημητρίου, Πρόεδρος του Ιδρύματος Ωνάση, η Λίνα Μενδώνη, Υπουργός Πολιτισμού, και ο Γιώργος Γιάνναρος, Αντιδήμαρχος Οικονομικού Προγραμματισμού, εκ μέρους του Δημάρχου Αθηναίων, Χάρη Δούκα.

«Για το Ίδρυμα Ωνάση όλα είναι πολιτισμός – και σίγουρα ο πολιτισμός δεν περιορίζεται στους θεσμικούς χώρους. Αντιθέτως, αποτελεί μέρος της καθημερινής ζωής στον δρόμο, στον αστικό ιστό, στον χώρο των κοινών εμπειριών. Με το πνεύμα αυτό παραδίδουμε στην ήδη αναπλασμένη Διονυσίου Αρεοπαγίτου το γλυπτό έργο του Πραξιτέλη Τζανουλίνου που απεικονίζει τον Κ. Π. Καβάφη. Θυμίζοντας τον πολιτισμό της καθημερινότητας και εντάσσοντας την ποίηση στις καθημερινές διαδρομές μας» δήλωσε ο κ. Αντώνης Σ. Παπαδημητρίου.

«Η Διονυσίου Αρεοπαγίτου είναι ίσως ο πιο κοσμοπολίτικος δρόμος της Αθήνας, το ιδανικό σημείο για την τοποθέτηση του γλυπτού του Κωνσταντίνου Καβάφη. […] Ο Πραξιτέλης Τζανουλίνος απέδωσε με εξαιρετική ευαισθησία τη μορφή του ποιητή. […] Πρόκειται για ένα ξεχωριστό τοπόσημο, το τρίτο που δημιουργείται για τον Καβάφη με τη συμβολή του Ιδρύματος Ωνάση, μετά το Αρχείο και την οικία του στην Αλεξάνδρεια. Ένα έργο που μας καλεί όλους να πλησιάσουμε τον ποιητή και να ανακαλύψουμε ξανά τη φωνή του μέσα από τα ποιήματά του» ανέφερε η κα Λίνα Μενδώνη.

Ο κ. Γιώργος Γιάνναρος, μεταφέροντας τη δήλωση του Δημάρχου Αθηναίων, κ. Χάρη Δούκα, τόνισε: «Κάθε γωνιά της Αθήνας μπορεί να γίνει ένα σημείο αναφοράς. Αρκεί να υπάρχει σχέδιο και έμπνευση. Με το γλυπτό παγκάκι του Καβάφη και την ηπιοποίηση της οδού Αισχίνου, το εμβληματικό τοπόσημο της Διονυσίου Αρεοπαγίτου αποκτά νέα ταυτότητα. Σε συνεργασία με το Ίδρυμα Ωνάση, κινηθήκαμε γρήγορα και αποτελεσματικά.»

Ένα γλυπτό που προσκαλεί σε διάλογο

Το γλυπτό του Κ. Π. Καβάφη, δωρεά του Ιδρύματος Ωνάση στον Δήμο Αθηναίων, φιλοδοξεί να εντάξει οργανικά τον ποιητή στον αστικό ιστό, παρουσιάζοντάς τον ως μια ζωντανή παρουσία στην καθημερινότητα της πόλης. Η πρόταση του γλύπτη Πραξιτέλη Τζανουλίνου αποτυπώνει τον Καβάφη καθιστό, σε φυσικό μέγεθος, κατασκευασμένο από χαλκό με πατίνα υψηλής αντοχής. Το γλυπτό φωτίζεται από τη σχεδιάστρια φωτισμών Ελευθερία Ντεκώ.

Η μορφή του ποιητή αντλεί έμπνευση από μια φωτογραφία του αρχείου Καβάφη, αποτυπώνοντάς τον καθιστό σε ανάκλιντρο στο διαμέρισμά του στην Αλεξάνδρεια γύρω στο 1930. Στοιχεία όπως τα γυαλιά του ενσωματώθηκαν με τη χρήση σύγχρονων τεχνολογιών τρισδιάστατης σάρωσης. Το γλυπτό στη Διονυσίου Αρεοπαγίτου, ενώ συνομιλεί με την ιστορία, ανήκει στο παρόν, προσφέροντας έναν Καβάφη παρόντα στο βλέμμα, τη στάση και την εμπειρία του δημόσιου χώρου. Η Αθήνα, με αυτό το έργο, τιμά έναν κορυφαίο δημιουργό, ακολουθώντας μια ευρωπαϊκή παράδοση που περιλαμβάνει παρόμοια μνημεία σε πόλεις όπως η Λισαβόνα, η Τεργέστη, η Κοπεγχάγη, το Λονδίνο, η Μαδρίτη, η Πράγα και η Βαρσοβία.

Προπλάσματα του γλυπτού παρουσιάζονται στο Αρχείο Καβάφη στην Αθήνα και στην Οικία Καβάφη στην Αλεξάνδρεια, ενισχύοντας τη σύνδεση αυτών των δύο πόλεων που καθόρισαν το έργο του. Ο χώρος στάσης στον πεζόδρομο της Διονυσίου Αρεοπαγίτου, σε αρχιτεκτονικό σχεδιασμό του Γιώργου Παρμενίδη, αναδιαμορφώνεται με την ένταξη των καθιστικών από σκυρόδεμα, δημιουργώντας έναν ενιαίο, λειτουργικό και προσβάσιμο χώρο που ενθαρρύνει τη στάση, την παρατήρηση και τον στοχασμό.

Σημείωμα του καλλιτέχνη

«Στον Έντουαρντ Μόργκαν Φόρστερ χρωστάμε την ωραία εικόνα για τον “Έλληνα κύριο με καπέλο που στέκει απολύτως ακίνητος, ελαφρώς λοξά προς το σύμπαν”, που διατυπώθηκε τον Απρίλιο του 1919. Μαζί με το φωτογραφικό υλικό με τη μορφή του Καβάφη –και όπως ο ίδιος έγραψε απευθυνόμενος στον εαυτό του: “Προσπάθησε να τα φυλάξεις ποιητή,/ όσο και αν είναι λίγα αυτά που σταματιούνται./ Του ερωτισμού σου τα οράματα./ Βάλ’ τα, μισοκρυμμένα, μες τες φράσεις σου”– προκύπτουν οι αφορμές που συνετέλεσαν καθοριστικά ώστε το έργο να αρχίσει και «Ο ποιητής, εν μέρει αποκρύπτων, εν μέρει αποκρυπτόμενος…» να εμφανιστεί μπροστά μου μέσα από το εύπλαστο υλικό του πηλού αρχικά και αργότερα στο υλικό του χαλκού. Έτσι, φιλοτεχνήθηκε η μορφή του· προσεγγίζοντάς την όχι μιμητικά, αλλά εκφράζοντας την εικόνα και το είναι του ποιητικού του κόσμου».

Πραξιτέλης Τζανουλίνος, 2026

Το Αρχείο Καβάφη στην Αθήνα

Το Αρχείο Καβάφη στην οδό Φρυνίχου στην Πλάκα είναι κάτι περισσότερο από ένα μουσείο. Φιλοξενεί το προσωπικό αρχείο του Αλεξανδρινού ποιητή, τη βιβλιοθήκη του, τεκμήρια της ζωής και του έργου του, καθώς και σύγχρονες δημιουργίες καλλιτεχνών. Πρόκειται για ένα ζωντανό αρχείο που εξελίσσεται συνεχώς.

Μετά τη δημοσίευση της ψηφιακής συλλογής του Αρχείου Καβάφη τον Μάρτιο του 2019, το Ίδρυμα Ωνάση δημιούργησε έναν φυσικό χώρο στην Αθήνα, εγκαινιάζοντας το Αρχείο τον Νοέμβριο του 2023. Ο χώρος παρουσιάζει τα γραπτά, τα βιβλία, τα προσωπικά αντικείμενα και τα έπιπλα του Καβάφη, πλαισιωμένα από έργα τέχνης. Από τον Δεκέμβριο του 2024, το Αρχείο επεκτάθηκε, παρουσιάζοντας περισσότερα τεκμήρια, έργα σύγχρονων καλλιτεχνών και δημιουργιών από διεθνή φεστιβάλ.

Το Αρχείο εμπλουτίζεται συνεχώς με νέα εκθέματα και μέσω της διασύνδεσής του με άλλες καβαφικές συλλογές. Η ψηφιακή συλλογή περιλαμβάνει περισσότερα από 3.000 τεκμήρια στο cavafy.onassis.org.

Οικία Καβάφη στην Αλεξάνδρεια

Το Ίδρυμα Ωνάση, σε συνεργασία με το Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού, ανέλαβε την αποκατάσταση της Οικίας Καβάφη στην Αλεξάνδρεια, με στόχο να την καταστήσει πόλο έλξης. Από τον Μάιο του 2024, το διαμέρισμα όπου ο Κ. Π. Καβάφης έζησε και δημιούργησε έχει αποκατασταθεί, αναδεικνύοντας την ατμόσφαιρα της εποχής. Η Οικία Καβάφη φωτίζει τη σχέση του ποιητή με την Αλεξάνδρεια, τον αντίκτυπο του έργου του και λειτουργεί ως χρονοκάψουλα.

Η καθημερινότητα ως πεδίο πολιτισμού: Το Ίδρυμα Ωνάση στην πόλη

Το γλυπτό του Κ. Π. Καβάφη εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική του Ιδρύματος Ωνάση για τον «πολιτισμό της καθημερινότητας», μέσω ήπιων παρεμβάσεων σε γειτονιές, παιδικές χαρές, μνημεία και κτίρια, συμβάλλοντας σε μια πόλη πιο φιλική, ανοιχτή και βιώσιμη. Το Ίδρυμα, σε συνεργασία με τον Δήμο Αθηναίων, υλοποιεί νέα έργα που ενισχύουν τη λειτουργικότητα και την αισθητική της πόλης.

Ανάμεσα σε αυτά, περιλαμβάνεται η αναβάθμιση του φωτισμού της διαδρομής από τη Διονυσίου Αρεοπαγίτου έως την Αποστόλου Παύλου, με την υπογραφή της Ελευθερίας Ντεκώ, η οποία έχει επιμεληθεί και τον φωτισμό της Ακρόπολης. Υλοποιούνται επίσης παρεμβάσεις ανάπλασης στις οδούς Αισχίνου και Φρυνίχου, με την ένταξη μπρούτζινων πλακών-χαρακτικών με στίχους του Καβάφη.

Οι πρωτοβουλίες αυτές έρχονται να προστεθούν σε προηγούμενες αστικές παρεμβάσεις του Ιδρύματος Ωνάση σε σημεία όπως το Πάρκο Ραγκαβά, η πλατεία Αυδή, το Άλσος Λογγίνου και τα Κέντρα Νεότητας, ενισχύοντας τη σύνδεση των κατοίκων με την πόλη και την παρουσία του πράσινου στην καθημερινότητα.