Γιατί οι Δεινόσαυροι δεν Έγιναν Ποτέ Μικροσκοπικοί: Η Αλήθεια Πίσω από την Εξελικτική Απουσία

Όλοι έχουμε στο μυαλό μας τους δεινόσαυρους ως κολοσσιαία πλάσματα. Κάποιοι από τους μακρύλαιμους φυτοφάγους, όπως ο εντυπωσιακός Αργεντινόσαυρος που έφτανε τα 30 μέτρα και τους 70-90 τόνους, ανήκουν πράγματι στα μεγαλύτερα ζώα που περπάτησαν ποτέ στη Γη. Όμως, αναρωτηθήκατε ποτέ γιατί δεν υπήρξαν δεινόσαυροι μεγέθους ποντικιού; Από όσα γνωρίζουμε, η φύση τους απέτρεψε από αυτή την «σμίκρυνση».

Νέες επιστημονικές έρευνες έρχονται να ρίξουν φως σε αυτό το γοητευτικό μυστήριο. Οι επιστήμονες, χρησιμοποιώντας εξελιγμένα μαθηματικά μοντέλα, εξέτασαν την εξέλιξη του μεγέθους των σπονδυλωτών. Διαπίστωσαν ότι παράγοντες όπως η βιοενέργεια και η φυσιολογία μπορούν να εξηγήσουν τα μεγέθη των σύγχρονων θηλαστικών, πτηνών και χελωνών. Ωστόσο, αυτοί οι παράγοντες δεν επαρκούν για να εξηγήσουν την απουσία πραγματικά μικροσκοπικών δεινοσαύρων – αν εξαιρέσουμε κάποιους από τους ιπτάμενους απογόνους τους.

Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι άλλοι λόγοι έπαιξαν καθοριστικό ρόλο. Η υπόθεσή τους είναι πως τα πρώιμα θηλαστικά, που ήταν στην πλειοψηφία τους μικρά πλάσματα, παρόμοια με τις σημερινές μυγαληνές, είχαν ήδη καλύψει επαρκώς τις διαθέσιμες οικοθέσεις για μικρότερα ζώα. Αυτή η «πληρότητα» του οικοσυστήματος, κατά πάσα πιθανότητα, εμπόδισε τη «σμίκρυνση» των δεινοσαύρων.

«Βασιζόμενοι σε παρατηρήσεις ζωντανών οργανισμών και απολιθωμάτων, γνωρίζουμε ότι σε πολλές οικογένειες ζώων, τα μικρότερα μέλη κυριαρχούν στα οικοσυστήματά τους», αναφέρει η παλαιοντολόγος Στέφανι Λέτσκι του Πανεπιστημίου Πρίνστον, μία από τις συγγραφείς της μελέτης που δημοσιεύτηκε στην επιθεώρηση Evolution. «Ένα μικρό ζώο απαιτεί λιγότερους πόρους και ωριμάζει αναπαραγωγικά ταχύτερα από ένα μεγάλο ζώο», προσθέτει.

Αν και κάποιοι δεινόσαυροι ήταν πράγματι σχετικά μικροί, όπως ο μικροράπτορας (μέγεθος κορακιού, 430 γραμμάρια) και ο αγχιόρνις (530 γραμμάρια), παραμένουν «γιγάντιοι» σε σύγκριση με το σημερινό μικρότερο πτηνό, το κολιμπρί-μέλισσα (1,75 γραμμάρια), το μικρότερο θηλαστικό, τη νανομυγαλή (περίπου 1,8 γραμμάρια), και τη μικρότερη σαύρα, τον νάνο-γκέκο (περίπου 0,15 γραμμάρια).

«Η συντριπτική πλειοψηφία των σημερινών ειδών είναι μικρά, πολύ μικρότερα από εμάς και ακόμα και από τους μικρότερους δεινόσαυρους», υπογραμμίζει ο παλαιοντολόγος Ρότζερ Μπένσον, έφορος παλαιοβιολογίας των δεινοσαύρων στο Αμερικανικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας της Νέας Υόρκης. Αυτό ισχύει για περίπου το 90% των εξαφανισμένων ειδών πτηνών και το 75% των εξαφανισμένων θηλαστικών. «Σκεφτείτε τα τρωκτικά, τις μυγαληνές, τις νυχτερίδες, τα ωδικά πτηνά, τις περισσότερες σαύρες, τους βατράχους – αμέτρητα μικρά είδη. Αυτό υποδηλώνει ότι υπάρχουν άφθονες οικοθέσεις διαθέσιμες για τα μικρόσωμα είδη. Η απουσία μικροσκοπικών δεινοσαύρων σημαίνει ότι όλες αυτές οι πλούσιες οικοθέσεις ήταν απρόσιτες για αυτούς», εξηγεί ο Μπένσον, ο οποίος συμμετείχε στη μελέτη.

Οι δεινόσαυροι εμφανίστηκαν πριν από περίπου 230 εκατομμύρια χρόνια και σταδιακά κυριάρχησαν στην ξηρά. Η «βασιλεία» τους έληξε με την πρόσκρουση ενός αστεροειδούς πριν από 66 εκατομμύρια χρόνια, που προκάλεσε μαζική εξαφάνιση. Κατά την εποχή των δεινοσαύρων, τα θηλαστικά ευδοκιμούσαν σε οικοθέσεις κατάλληλες για μικρόσωμα ζώα, όπως οι εντομοφάγοι και οι σπερμοφάγοι.

«Είναι πιθανό τα μικρόσωμα πρώιμα θηλαστικά να επικράτησαν απέναντι στους δεινόσαυρους, εμποδίζοντας τη σμίκρυνσή τους. Αντίστοιχα, οι μεγάλοι δεινόσαυροι απέτρεπαν τα θηλαστικά από το να αναπτύξουν μεγάλο μέγεθος», δηλώνει η Λέτσκι. Μόνο μετά την καταστροφή που προκάλεσε ο αστεροειδής, τα θηλαστικά άρχισαν να μεγαλώνουν και να καταλαμβάνουν τις οικοθέσεις που προηγουμένως ανήκαν στους δεινοσαύρους, τόσο στους φυτοφάγους όσο και στους αρπακτικούς.

Μια άλλη πιθανή εξήγηση για την έλλειψη μικροσκοπικών δεινοσαύρων θα μπορούσε να είναι η απώλεια των απολιθωμάτων τους. Ωστόσο, οι ερευνητές θεωρούν αυτό το σενάριο απίθανο, καθώς σε περιοχές όπου έχουν βρεθεί απολιθώματα δεινοσαύρων, συχνά βρίσκονται και απομεινάρια πολλών άλλων μικρότερων ζώων.

Τα μαθηματικά μοντέλα προβλέπουν πώς οι εξελικτικές δυνάμεις διαμορφώνουν το μέγεθος του σώματος, λαμβάνοντας υπόψη τη φυσιολογία της ενεργειακής πρόσληψης ενός ζώου από το οικοσύστημα και τον ρυθμό μετατροπής αυτής της ενέργειας σε απογόνους. Αυτές οι δυνάμεις τείνουν να ευνοούν τα μεγέθη σώματος όπου ο ρυθμός επένδυσης ενέργειας στους απογόνους είναι μέγιστος, σύμφωνα με τον Μπένσον.

Οι δεινόσαυροι, ωστόσο, φαίνεται να αψηφούν αυτά τα μοντέλα. Παρόλα αυτά, τα πτηνά – οι εξελιγμένοι απόγονoi μικρών φτερωτών δεινοσαύρων – που εμφανίστηκαν πριν από περίπου 150 εκατομμύρια χρόνια, συμμορφώνονται με αυτά τα μοντέλα, αν και αυτό δεν ισχύει για τα μη ιπτάμενα πτηνά. Αποκλίσεις από τα μαθηματικά μοντέλα παρατηρούνται επίσης στα φίδια και τους κροκοδείλους.

Οι δεινόσαυροι από τους οποίους εξελίχθηκαν τα πτηνά ανήκαν σε μια γενεαλογική γραμμή που ονομάζεται θηριόποδα, στην οποία περιλαμβάνονταν γίγαντες όπως ο Τυραννόσαυρος Ρεξ (12,3 μέτρα μήκος, 8 τόνοι βάρος). Επίσης, κάποια μη ιπτάμενα πτηνά, όπως τα «πουλιά ελέφαντες» της Μαδαγασκάρης, ξεπερνούσαν τα 500 κιλά.

«Τα πτηνά ανέπτυξαν την ικανότητα πτήσης πριν από περίπου 130 εκατομμύρια χρόνια και αμέσως άρχισαν να μικραίνουν», σημειώνει ο Μπένσον. «Πιστεύουμε ότι η πτήση ενδεχομένως απελευθέρωσε τα πτηνά από τον οικολογικό ανταγωνισμό, επιτρέποντάς τους να γίνουν πολύ μικρά. Αυτό ίσως να εξηγεί την τεράστια ποικιλία των πουλιών, που σήμερα ξεπερνούν τα 12.000 είδη», καταλήγει.