Η Σταφίδα: Ο άλλοτε “Χρυσός” της Ελλάδας και η Μακρά Ιστορία της

Η Εικόνα της Ελληνικής Υπαίθρου τον Αύγουστο
Μια εικόνα που συνέδεε έντονα τους παλαιότερους με την ελληνική ύπαιθρο, ιδίως την Πελοπόννησο, κατά τον μήνα Αύγουστο, ήταν αυτή της σταφίδας απλωμένης στα πανιά, να αναμένει την ξήρανση στο αλώνι, προτού οδηγηθεί στην “μάκινα” για την επεξεργασία της στα ιστορικά κτίρια του ΑΣΟ. Για σχεδόν δύο αιώνες, η σταφίδα υπήρξε ένα προϊόν άρρηκτα συνδεδεμένο με την Ιστορία, την οικονομία, τις αγροτικές περιοχές και τους κοινωνικούς αγώνες στην Ελλάδα. Μαζί με τον καπνό, κάποτε θεωρούνταν “εθνικά προϊόντα”.

Η Σημερινή Κατάσταση και ο Αντίκτυπος στην Οικονομία
Η καλλιέργεια της σταφίδας, αν και σήμερα έχει περιοριστεί σε λίγες περιοχές όπως η Αιγιάλεια, η Κορινθία, η Ηλεία, η Μεσσηνία, η Κρήτη και η Ζάκυνθος, είχε κάποτε ευρύτερο αντίκτυπο σε ολόκληρη τη χώρα. Τα έσοδα από τη σταφίδα συνέβαλαν για πολλές δεκαετίες στο ΑΕΠ, και οι διακυμάνσεις στην παραγωγή και την τιμή της επηρέαζαν βαθιά την οικονομική ευμάρεια.

Η Ακμή της Σταφιδοκαλλιέργειας
Η συστηματική και εκτεταμένη καλλιέργεια του προϊόντος ξεκίνησε αμέσως μετά την αποχώρηση του Ιμπραήμ από την Πελοπόννησο το 1827. Ωστόσο, όπως επισημαίνει ο ιστορικός Βύρων Δάβος, από το 1822 υπήρχαν ήδη εντάσεις στους σταφιδώνες της Παλαιάς Πάτρας μεταξύ των νέων ιδιοκτητών, στρατιωτών και της κεντρικής διοίκησης. Ο Φ. Κολοκοτρώνης χρειάστηκε να παρέμβει για να ρυθμίσει τον τρύγο και τη διανομή των κερδών.

Η κυβέρνηση του Ιω. Καποδίστρια προσπάθησε να αντικαταστήσει τη σταφίδα με την καλλιέργεια της πατάτας, η οποία θεωρούνταν πιο αποδοτική και λιγότερο εξαρτώμενη από τις καιρικές συνθήκες. Ωστόσο, μια αποστολή του γεωπόνου Χριστόφορου Καρτερού το 1829, που στόχευε στην απόδειξη της μεγαλύτερης κερδοφορίας της πατάτας, είχε τα αντίθετα αποτελέσματα. Οι αβέβαιες προοπτικές και οι καιρικές συνθήκες δεν εμπόδισαν την ραγδαία αύξηση των καλλιεργήσιμων εκτάσεων.

Ευνοϊκές συνθήκες, όπως η φυλλοξήρα που έπληξε τα γαλλικά αμπέλια και η μεγάλη ζήτηση στην Αγγλία, ανέδειξαν τη σταφίδα σε “χρυσοφόρο προϊόν”. Η περιοχή της Γαστούνης στην Ηλεία έγινε “πρωτεύουσα” της σταφίδας, και ο Πύργος γνώρισε μεγάλη ακμή, ανταγωνιζόμενος μεγάλα αστικά κέντρα. Τα κέρδη οδήγησαν σε πλουτισμό, άνθηση του εμπορίου και των θεαμάτων (με την ανέγερση κτιρίων από τον Ε. Τσίλερ), αλλά και σε σπατάλη.

Το 1885, η χάραξη του ελληνικού σιδηροδρόμου περιέλαβε και τη γραμμή Πύργου-Κατακώλου, από όπου γίνονταν οι εξαγωγές. Η κρίση του 1884, ωστόσο, σηματοδότησε αλλαγή. Ένας ξένος περιηγητής παρατήρησε την αλλαγή στη συμπεριφορά των κατοίκων της Ηλείας, ενώ η εφημερίδα “Τάξις” προειδοποιούσε τους Πατρινούς για τον μαρασμό του Πύργου και τη σπατάλη περιουσιών.

Η Μάστιγα της Τοκογλυφίας
Η ένταση της καλλιέργειας αυξήθηκε, ιδίως μετά τον νόμο περί προικοκτησιών. Οι όροι για την ενοικίαση και αποπληρωμή των σταφιδάμπελων, σε συνδυασμό με την έλλειψη οργάνωσης και κρατικής μέριμνας, δημιούργησαν τις συνθήκες για την εδραίωση της τοκογλυφίας. Αυτή η “γάγγραινα” καταδυνάστευσε για πάνω από έναν αιώνα την ελληνική ύπαιθρο, οδηγώντας σε φτώχεια, θανάτους και μετανάστευση.

Η έλλειψη κρατικής μέριμνας, η απουσία Αγροτικής Τράπεζας και φορολογικών/δανειοληπτικών διευκολύνσεων άφηναν τους μικροκαλλιεργητές έρμαια στον δανεισμό και την εκμετάλλευση.

Η μονοκαλλιέργεια της σταφίδας οδήγησε σε ακρίβεια άλλων προϊόντων. Δημοσιεύματα του 1840 θυμίζουν τις σημερινές διαμαρτυρίες για την ακρίβεια του ψωμιού, το χαμηλό κόστος του αραβοσίτου, τα φθηνά μεροκάματα και τη δυσκολία εύρεσης εργατικών χεριών.

Η Κρίση και τα Πρώτα Σύννεφα
Η δεκαετία του 1850 έφερε τα πρώτα σύννεφα για τους σταφιδοπαραγωγούς. Παρά την υψηλή καρποφορία και τις εξαγωγές, τα δυσβάστακτα έξοδα, τα χρέη και η απαγόρευση πώλησης σιταριού, κρασιού και άλλων ειδών απευθείας από τους παραγωγούς, έφεραν την οικονομική κατάσταση στο απροχώρητο.

Παρόλο που από το 1855 η τιμή καθοριζόταν από τοπικούς παράγοντες και αντιπροσώπους σταφιδικών συλλόγων, οι κακές χρονιές (1857, 1859) και η “χρονιά των ισχνών αγελάδων” (1888) επιδείνωσαν την κατάσταση. Μεγάλες συγκεντρώσεις στον Πύργο ζητούσαν μέτρα από τις αρχές.

Το κράτος αντέδρασε καταδιώκοντας την τοκογλυφία, αλλά το ζήτημα παρέμενε ανοικτό. Συλλαλητήρια και ψηφίσματα επαναλήφθηκαν. Το 1893, η αποκατάσταση των γαλλικών αμπελώνων από την φυλλοξήρα έσωσε την ελληνική παραγωγή για την επόμενη δεκαετία. Το 1895, οι παραγωγοί αντιστάθηκαν στις διώξεις και αρνήθηκαν να παραδώσουν τον καρπό στους δανειστές. Μια ανάκαμψη της τιμής, λόγω της ζήτησης από τη Ρωσία, και το μέτρο της “παρακράτησης” 15% της εξαγόμενης σταφίδας για τη βιομηχανία, οδήγησαν σε βραχεία ανάκαμψη της αγοράς.

Η Νέα Καμπή στο Σταφιδικό και τους Αγώνες του
Ο νέος αιώνας ξεκίνησε πιο δυσοίωνος. Το 1903, νέα αναταραχή ξέσπασε λόγω της αποτυχίας του “Μονοπωλίου”, ιδίως στην Ηλεία. Η σκληρή στάση των οργάνων της τάξης στα συλλαλητήρια οδήγησε σε ανασχηματισμό της κυβέρνησης.

Η φλόγα των χρόνιων προβλημάτων ανάγκασε την κυβέρνηση το 1904 να στείλει στρατιωτική δύναμη στον Πύργο για να συνδράμει την χωροφυλακή, καθώς τα συλλαλητήρια συνεχίζονταν αμείωτα έως τους Βαλκανικούς Πολέμους. Υιοθετήθηκαν μέτρα για τη χρηματοδότηση και τις πιστώσεις των καλλιεργητών, όπως η ίδρυση της Σταφιδικής Τράπεζας και η θέσπιση της “Ενιαίας” (Προνομιούχου Εταιρείας για την Προστασία κι Εμπορία της Σταφίδας) το 1905.

Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, η Μικρασιατική Εκστρατεία, οι υποτιμήσεις της τιμής και οι καιρικές καταστροφές επιδείνωσαν την κατάσταση, παρά τις πρωτοβουλίες της Εθνικής Τράπεζας (1918) και του ΑΣΟ (1925).

Το αποκορύφωμα ήταν ο παγετός του Μαρτίου 1931, που κατέστρεψε τα πάντα. Οι σταφιδοπαραγωγοί ζήτησαν ελάφρυνση της φορολογίας, μικρή φορολόγηση του οινοπνεύματος και αποζημιώσεις. Η κυβέρνηση Βενιζέλου δεν αποδέχθηκε τα αιτήματά τους, οδηγώντας σε κλιμάκωση των εντάσεων και σε πρωτοφανή καταστολή ενός ειρηνικού συλλαλητηρίου τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους.

Οι διεκδικήσεις συνεχίστηκαν μέχρι το 1936, οπότε η δικτατορία Μεταξά και ο Πόλεμος διέκοψαν τη συνδικαλιστική δράση. Μεταπολεμικά, η καλλιέργεια της σταφίδας υποχώρησε, συρρικνώθηκε μετά τον αναδασμό του 1970, με πολλούς παραγωγούς να αλλάζουν καλλιέργειες.

Η Σημερινή Πραγματικότητα
Σήμερα, η ελληνική σταφιδοπαραγωγή εξάγεται σε 45 χώρες, αλλά οι καλλιεργούμενες εκτάσεις μειώνονται και η τιμή πέφτει. Η ζήτηση στην Ευρώπη, αν και έχει ανακάμψει λόγω της διατροφικής της αξίας, δεν καλύπτεται. Ο ανταγωνισμός από άλλες χώρες δεν εξασφαλίζει ικανοποιητικά έσοδα στους Έλληνες παραγωγούς.

Η Διεπαγγελματική Ένωση παραγωγών της Κορινθιακής Σταφίδας αγωνίζεται για τη βελτίωση των τιμών και, κυρίως, για τη διάσωση ενός προϊόντος, της μαύρης σταφίδας, που κάποτε, δικαίως, ονομαζόταν “ο χρυσός της Ελλάδος”.

ΠΗΓΗ: ΑΠΕ