Το Ιρανικό Πετρέλαιο: Μια Σκιώδης Οικονομία Παρακάμπτει τις Κυρώσεις Μέσω Εξελιγμένων Δικτύων

Παρά τις νέες αμερικανικές κυρώσεις, εκατομμύρια βαρέλια ιρανικού πετρελαίου συνεχίζουν να εισέρχονται στην αγορά μέσω ενός παράλληλου ναυτιλιακού δικτύου που αναπτύσσεται στη Νοτιοανατολική Ασία. Η καρδιά αυτών των επιχειρήσεων χτυπά στις μεταφορές από πλοίο σε πλοίο (ship-to-ship) στα ανοικτά της Μαλαισίας, τροφοδοτώντας μια ολόκληρη αγορά υπηρεσιών για τον λεγόμενο «σκιώδη στόλο» του Ιράν.

Η προσπάθεια της Ουάσινγκτον να περιορίσει τις εξαγωγές ιρανικού πετρελαίου αντιμετωπίζει πλέον ένα νέο, πιο σύνθετο πεδίο δράσης. Δεν αφορά μόνο τα ίδια τα δεξαμενόπλοια, αλλά και τις επιχειρήσεις που παρέχουν κρίσιμες ναυτιλιακές υπηρεσίες, όπως καύσιμα, επισκευές, πλήρωμα και προμήθειες. Μια έρευνα των New York Times αποκαλύπτει πώς έχει αναδυθεί στα ανοικτά της Μαλαισίας μια παράλληλη οικονομία, η οποία επιτρέπει στον ιρανικό «σκιώδη στόλο» να συνεχίζει τις δραστηριότητές του απρόσκοπτα.

Κεντρικό σημείο αυτής της παράλληλης δραστηριότητας είναι η θαλάσσια περιοχή Eastern Outer Port Limits (EOPL), η οποία βρίσκεται περίπου 45 ναυτικά μίλια ανοικτά των ανατολικών ακτών της Μαλαισιανής πολιτείας Τζοχόρ. Η περιοχή αυτή, αν και εντός της αποκλειστικής οικονομικής ζώνης της Μαλαισίας και κοντά στα στρατηγικής σημασίας στενά της Μαλάκα, είναι μια ζώνη όπου οι αρχές σπάνια επεμβαίνουν, επικαλούμενες περιορισμούς δικαιοδοσίας και δυσκολίες επιτήρησης.

Εκεί, λαμβάνουν χώρα όλο και συχνότερα μεταφορές ship-to-ship (STS), μια διαδικασία κατά την οποία το φορτίο μεταφέρεται από ένα δεξαμενόπλοιο σε άλλο εν πλω. Ενώ η πρακτική αυτή είναι νόμιμη και ευρέως διαδεδομένη στη διεθνή πετρελαϊκή βιομηχανία, χρησιμοποιείται από τον ιρανικό στόλο για την παράκαμψη των αμερικανικών κυρώσεων. Τα ιρανικά φορτία καταλήγουν κυρίως σε μικρά κινεζικά διυλιστήρια, γνωστά ως “teapots”, τα οποία αγοράζουν το πετρέλαιο με σημαντικές εκπτώσεις.

Για να αυξηθεί η δυσκολία παρακολούθησης, τα δεξαμενόπλοια υιοθετούν διάφορες τακτικές, όπως η χρήση ψευδών σημαιών, η παραποίηση ή απενεργοποίηση των συστημάτων εντοπισμού τους (AIS), και σε ορισμένες περιπτώσεις, η απόκρυψη των αναγνωριστικών στοιχείων τους. Ο στόλος αυτός αποτελείται συχνά από παλαιότερα πλοία, με αμφίβολη ασφαλιστική κάλυψη, γεγονός που αυξάνει τους κινδύνους για την ευρύτερη ναυτιλιακή κοινότητα.

Παρόλα αυτά, αυτά τα πλοία έχουν τις ίδιες βασικές ανάγκες με κάθε άλλο δεξαμενόπλοιο. Καύσιμα, ανταλλακτικά, τρόφιμα και νερό για τα πληρώματα, επισκευές, καθώς και σκάφη υποστήριξης και πλωτά προστατευτικά “μαξιλάρια” για την ασφαλή διεξαγωγή των STS μεταφορών, συνθέτουν μια ολόκληρη αγορά. Στην Τζοχόρ, μια περιοχή με εκτεταμένο ναυτιλιακό κλάδο και δύο μεγάλα λιμάνια, αρκετές επιχειρήσεις προσφέρουν αυτές τις υπηρεσίες, προσελκυόμενες από τα υψηλότερα κέρδη και τις συχνές πληρωμές σε μετρητά.

Ιδιαίτερη ζήτηση παρουσιάζουν έμπειροι πλοίαρχοι από τη Μαλαισία, τη Σιγκαπούρη και την Ινδονησία, οι οποίοι διαθέτουν την απαραίτητη γνώση των τοπικών ρευμάτων και μπορούν να αναλάβουν το ρόλο του mooring master, καθοδηγώντας τα τεράστια πλοία για την ακριβή ευθυγράμμιση κατά τη μεταφορά πετρελαίου. Ενώ ορισμένες εταιρείες απορρίπτουν τέτοιες εργασίες, ακόμη και με προτάσεις πληρωμών σε κρυπτονομίσματα, τα υψηλά περιθώρια κέρδους αποτελούν ισχυρό κίνητρο για άλλες να αναλάβουν το ρίσκο.

Η Ουάσινγκτον έχει πλέον επικεντρώσει τις προσπάθειές της στην αποδιάρθρωση αυτού του δικτύου. Τον Αύγουστο, ο υπουργός Οικονομικών των ΗΠΑ, Σκοτ Μπέσεντ, ανακοίνωσε νέες, ευρείες κυρώσεις που στοχεύουν, πέραν των πλοίων και των ιδιοκτητών τους, μεσίτες πλοίων, παρόχους ανεφοδιασμού και χρηματοπιστωτικούς διαμεσολαβητές. Ο Μπέσεντ δήλωσε ότι το αμερικανικό Υπουργείο Οικονομικών ακολουθεί πολιτική «μηδενικών διαρροών», με στόχο το κλείσιμο όλων των κενών που επιτρέπουν στο ιρανικό πετρέλαιο να φτάνει στην αγορά.

Οι αμερικανικές κυρώσεις μπορούν να έχουν σημαντικό αντίκτυπο σε εταιρείες εκτός ΗΠΑ, καθώς η απώλεια πρόσβασης στο δολαριακό σύστημα μπορεί να δημιουργήσει σοβαρά προβλήματα σε πληρωμές, προμήθειες και πρόσβαση σε περιουσιακά στοιχεία. Παρόλα αυτά, αναλυτές εκφράζουν αμφιβολίες για την αποτελεσματικότητα της νέας στρατηγικής στον ουσιαστικό περιορισμό των εξαγωγών. Το Ιράν έχει αποδείξει επί δεκαετίες την ικανότητά του να αναπτύσσει δίκτυα που προσαρμόζονται στις αμερικανικές πιέσεις, και μέχρι στιγμής, οι προσπάθειες δεν έχουν οδηγήσει σε αισθητή μείωση της ροής του πετρελαίου.

Η Μαλαισία διατηρεί ουδέτερη στάση

Η στάση της Μαλαισίας αποτελεί έναν από τους βασικούς παράγοντες που επιτρέπουν στο δίκτυο να συνεχίζει να λειτουργεί. Η χώρα δεν αναγνωρίζει τη νομιμότητα των αμερικανικών κυρώσεων και, παρά τις κατά καιρούς αυστηρότερες ενέργειες απέναντι σε ιρανικά δεξαμενόπλοια, οι αρχές της σε μεγάλο βαθμό δεν παρεμβαίνουν. Αυτό αναγκάζει τις επιχειρήσεις να σταθμίζουν μόνες τους το ρίσκο της διακινδύνευσης της πρόσβασής τους στο αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα.

Η Μαλαισία διατηρεί παράλληλα σημαντικές οικονομικές σχέσεις με τις ΗΠΑ, αλλά και στενούς δεσμούς με το Ιράν και την Κίνα, τον μεγαλύτερο αγοραστή ιρανικού πετρελαίου. Το Πεκίνο είναι ο κορυφαίος εμπορικός εταίρος της Κουάλα Λουμπούρ, ενώ η πολιτική παράδοση της Μαλαισίας είναι αυτή της μη ευθυγράμμισης. Επιπλέον, η Μαλαισία έχει εκφράσει έντονη κριτική στον πόλεμο στο Ιράν, γεγονός που καθιστά ακόμη πιο δύσκολη την ευθυγράμμισή της με την αμερικανική πολιτική.

Για την Ουάσινγκτον, το πρόβλημα έγκειται στο ότι η πίεση δεν περιορίζεται πλέον σε έναν συγκεκριμένο στόλο. Οι εταιρείες που παρέχουν υποστήριξη μπορούν να χρησιμοποιούν μικρότερα σκάφη, δύσκολα ανιχνεύσιμα ακόμη και μέσω δορυφορικών εικόνων, και να δημιουργούν νέες εταιρικές οντότητες όταν προηγούμενες μπαίνουν στο στόχαστρο των κυρώσεων. Έτσι, η προσπάθεια περιορισμού του δικτύου μοιάζει να μετατρέπεται σε ένα διαρκές παιχνίδι «γάτας και ποντικιού».

Επιπλέον, ακόμη κι αν οι πιέσεις οδηγήσουν σε περιορισμό των δραστηριοτήτων στην EOPL, αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα τον τερματισμό του εμπορίου. Τα δεξαμενόπλοια μπορούν να μετακινηθούν προς άλλες περιοχές, όπως το Πενάνγκ και η Μαλάκα, ή να πραγματοποιούν μεταφορές σε ινδονησιακά ύδατα. Το αποτέλεσμα είναι ένα εξαιρετικά ευέλικτο δίκτυο, το οποίο μετατοπίζεται σε περιοχές όπου η επιτήρηση είναι πιο περιορισμένη.

Όπως αναδεικνύει η έρευνα των New York Times, το ιρανικό πετρέλαιο δεν χρειάζεται έναν μοναδικό δρόμο για να φτάσει στην αγορά. Αρκεί ένας δρόμος που δεν τυγχάνει της δέουσας προσοχής.