Ιστορική Επιστροφή: Η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη Παρέλαβε 91 Ελληνικά Εβραϊκά Κειμήλια από τη Βαρσοβία

Η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, κατόπιν της συμφωνίας μεταξύ της Ελληνικής Κυβέρνησης, μέσω του Υπουργείου Πολιτισμού, και της Κυβέρνησης της Πολωνίας, μέσω του ομόλογου Υπουργείου, πραγματοποίησε επίσκεψη στη Βαρσοβία. Εκεί, παρέλαβε σήμερα την ιστορική συλλογή των 91 ελληνικών εβραϊκών κειμηλίων, τα οποία επιστρέφουν στην Ελλάδα μετά από δεκαετίες. Αυτή είναι η πρώτη φορά που πραγματοποιείται επαναπατρισμός πολιτιστικών αγαθών από την Πολωνία προς τη χώρα προέλευσής τους.

Τα 91 πολύτιμα ελληνοεβραϊκά θρησκευτικά κειμήλια είχαν κλαπεί από συναγωγές και οικογένειες Ελλήνων Εβραίων κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και της ναζιστικής κατοχής. Υπεύθυνη για τη λεηλασία ήταν η οργάνωση Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg, η οποία συστηματικά κατέστρεφε και αφαιρούσε πολιτιστικά αγαθά, έργα τέχνης, βιβλιοθήκες και αρχεία σε ολόκληρη την κατεχόμενη Ευρώπη.

Στην ομιλία της, η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη τόνισε τη σημασία της επιστροφής:

«Τα κειμήλια αυτά, τα οποία αφαιρέθηκαν από συναγωγές σε ολόκληρη την Ελλάδα κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, σήμερα παίρνουν τον δρόμο της επιστροφής τους στην πατρίδα. Δεν έχουν μόνο ιστορική ή καλλιτεχνική αξία. Αποτελούν μέρος της ζώσας μνήμης της χώρας μου και των Ελλήνων Εβραίων. Συνδέονται με αφηγήσεις που μεταδόθηκαν από γενιά σε γενιά, με τη μνήμη συγγενών που χάθηκαν στα στρατόπεδα, θύματα του Ολοκαυτώματος… Το συναισθηματικό τους βάρος είναι ανεκτίμητο και η προσπάθεια για την επιστροφή τους υπήρξε έντονη. Η διεκδίκησή τους υπαγορεύθηκε από ένα βαθύ αίσθημα καθήκοντος να τιμήσουμε τους Έλληνες Εβραίους που εξοντώθηκαν. Η δίωξη εναντίον του εβραϊκού πληθυσμού, ακόμη και στην Ελλάδα, δεν στόχευσε μόνο τους ανθρώπους, αλλά έπληξε καίρια την πολιτιστική και θρησκευτική τους κληρονομιά…»

Η Υπουργός συνέχισε, αναφερόμενη στη μακρά και απαιτητική διαδικασία του επαναπατρισμού:

«Ο επαναπατρισμός των 91 ιουδαϊκών κειμηλίων υπήρξε μια μακρά και απαιτητική διαδικασία για τις δύο χώρες μας. Η Πολωνία χρειάστηκε να χαράξει έναν νέο δρόμο, καθώς δεν διέθετε θεσμικό προηγούμενο ή νομικό πλαίσιο επιστροφής. Γι’ αυτό, η σημερινή τελετή αποτελεί ιστορικό ορόσημο. Είναι η πρώτη φορά που η Πολωνία προχωρά σε επαναπατρισμό πολιτιστικών αγαθών που είχαν παρανόμως εξαχθεί. Θέλω να ευχαριστήσω θερμά την Πολωνική Κυβέρνηση, την Υπουργό Πολιτισμού Μάρτα Τσιενκόφσκα, καθώς και την προηγούμενη Υπουργό, Χάνα Βρουμπλέφσκα, και τις αρμόδιες αρχές, για την αποφασιστικότητά τους να υπερβούν νομικές και διοικητικές δυσκολίες. Χωρίς την ισχυρή πολιτική βούληση και των δύο πλευρών, αυτός ο επαναπατρισμός δεν θα ήταν εφικτός».

Κλείνοντας, η Λίνα Μενδώνη υπογράμμισε την αρχή της αμοιβαιότητας:

«Για να ζητά κανείς την επιστροφή όσων δικαιωματικά του ανήκουν, οφείλει να είναι έτοιμος να επιστρέψει όσα δικαιωματικά ανήκουν σε άλλους, όταν υφίσταται σαφής νομική και ηθική υποχρέωση. Η Ελλάδα έχει αποδείξει στην πράξη αυτή την αρχή. Διεκδικούμε την επιστροφή πολιτιστικών θησαυρών που αφαιρέθηκαν από το έδαφος ή τα μουσεία μας, όπως τα Γλυπτά του Παρθενώνα. Παράλληλα, προχωράμε στην επιστροφή πολιτιστικών αγαθών που εντοπίστηκαν στη χώρα μας ως προϊόντα παράνομης διακίνησης. Μέσω διμερών και πολυμερών συμφωνιών, καθώς και της συμμετοχής μας στην UNESCO, εργαζόμαστε για τη δημιουργία ενός ισχυρού διεθνούς νομικού πλαισίου που θα καταπολεμά την παράνομη διακίνηση και θα διευκολύνει την επιστροφή των θησαυρών στις χώρες προέλευσής τους».

Η Υπουργός Πολιτισμού της Πολωνίας, Μάρτα Τσιενκόφσκα, δήλωσε:

«Περιμέναμε αυτή τη στιγμή για πολλά χρόνια. Χάρη στην κυρία Υπουργό, το ζήτημα αυτό επικεντρώθηκε ως προτεραιότητα στην Πολωνία μόλις στις αρχές του 2024. Πρόκειται για μια εξαιρετική περίπτωση, όπου ένα κράτος χρησιμοποιεί μια ειδική διαδικασία για την επιστροφή εθνικής πολιτιστικής κληρονομιάς, επιτρέποντας την επιστροφή αντικειμένων που έχουν αφαιρεθεί παράνομα. Σήμερα ζούμε μια ιστορική στιγμή. Χάρη στη στενή και αποφασιστική συνεργασία των δύο Υπουργείων μας, σε λιγότερο από δύο χρόνια, παραδίδουμε αυτό το αξιοσημείωτο κομμάτι της ιστορίας».

Η Ιστορία των Ελληνικών Ιουδαϊκών Κειμηλίων

Μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, οι πολωνικές αρχές εντόπισαν μέρος της λείας της γερμανικής οργάνωσης σε κάστρα στην Κάτω Σιλεσία. Το 1951, το σύνολο των ελληνοεβραϊκών αντικειμένων μεταφέρθηκε στο Εβραϊκό Ιστορικό Ινστιτούτο της Βαρσοβίας «Emanuel Ringelblum», όπου και ταυτοποιήθηκαν ως ελληνικά.

Το Υπουργείο Πολιτισμού, σε συνεργασία με το Εβραϊκό Μουσείο της Ελλάδος (ΕΜΕ), διεκδικούσε τον επαναπατρισμό αυτών των κειμηλίων από το 2001. Ωστόσο, η έλλειψη συγκεκριμένου θεσμικού πλαισίου στην Πολωνία καθυστέρησε τη διαδικασία.

Το επίσημο αίτημα προς την Πολωνική Κυβέρνηση υποβλήθηκε τον Δεκέμβριο του 2024, καθιστώντας την προτεραιότητα στην στρατηγική των επαναπατρισμών μνημείων που έχουν εξαχθεί παράνομα από την Ελλάδα.

Η Λίνα Μενδώνη, σε συνεργασία με την ομόλογό της Μάρτα Τσιενκόφσκα και με την υποστήριξη των υπηρεσιών και των δύο χωρών, εργάστηκαν συστηματικά για να επιτευχθεί αυτός ο επαναπατρισμός, που αποτελεί αδιάψευστο μάρτυρα της πλούσιας εβραϊκής κληρονομιάς της Ελλάδας.

Η συλλογή των 91 κειμηλίων περιλαμβάνει 46 λειτουργικά υφάσματα, 17 ζεύγη rimonim (επιστέψεις των κυλίνδρων της Τορά), 9 μεμονωμένα rimonim ή θραύσματά τους, και 1 ζεύγος κρεμαστών διακοσμητικών.

Η επιστροφή των αντικειμένων βασίζεται σε έρευνα, τεκμηρίωση και επικαιροποιημένη μελέτη που εκπονήθηκε από ειδικούς του Εβραϊκού Μουσείου της Ελλάδας το 2022. Η διαδικασία ενθαρρύνθηκε από τον Παγκόσμιο Εβραϊκό Οργανισμό Αποκατάστασης (WJRO).

Η επιστροφή της συλλογής στην Ελλάδα και η παράδοσή της στο Εβραϊκό Μουσείο σηματοδοτεί την ολοκλήρωση μιας μακράς διαδρομής.

Στην τελετή παραλαβής παρευρέθηκαν:

• Νίκη Καμπά, Πρέσβης της Ελλάδας στη Βαρσοβία
• Βλαντισλάφ Μπαρτοσέφσκι, Υφυπουργός Εξωτερικών της Πολωνίας
• Μαλγκορζατα Ομιλανόφσκα-Κιλγιάντσικ, π. Υπουργός Πολιτισμού και Διευθύντρια Βασιλικού Κάστρου Βαρσοβίας
• Πιοτρ Ρίψον, Γενικός Διευθυντής του Υπουργείου Πολιτισμού της Πολωνίας
• Μισελ Τρέμπατς, Διευθυντής του Εβραϊκού Ιστορικού Ινστιτούτου Βαρσοβίας
• Πιοτρ Βισλίτσκι, Πρόεδρος του Συνδέσμου Εβραϊκού Ινστιτούτου Πολωνίας
• Σαμουήλ Μάτσας, Επίτιμος Πρόεδρος του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδας
• Μίκες-Σαμ Μοδιάνο, Πρόεδρος του Εβραϊκού Μουσείου της Ελλάδας
• Ερρίκος Αμπρανάβελ, Αντιπρόεδρος του ΕΜΕ
• Σταυρούλα Φωτοπούλου, Διευθύντρια Νεώτερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς (ΥΠΠΟ)
• Ζαννέτ Μπαττίνου, Διευθύντρια του ΕΜΕ
• Υπηρεσιακοί παράγοντες του ΥΠΠΟ