Το Υπουργείο Πολιτισμού Ενσωματώνει την Τεχνητή Νοημοσύνη για την Προστασία και Ανάδειξη του Πολιτισμού

Η Υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, παρουσίασε σήμερα τις φιλόδοξες δράσεις και πρωτοβουλίες που αναλαμβάνει το Υπουργείο Πολιτισμού με στόχο την ουσιαστική ενσωμάτωση και αξιοποίηση της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) στον ευρύτερο πολιτιστικό τομέα. Η παρουσίαση πραγματοποιήθηκε παρουσία ερευνητών και επιστημόνων που συμμετέχουν ενεργά στα σχετικά προγράμματα.

Η προσέγγιση αυτή εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο της εθνικής στρατηγικής για την Τεχνητή Νοημοσύνη, η οποία αποτελεί κεντρική κυβερνητική προτεραιότητα, στοχεύοντας στην ανάδειξη της Ελλάδας σε πρωτοπόρο χώρα διεθνώς στον τομέα αυτό.

«Το Υπουργείο Πολιτισμού», όπως επισήμανε η Υπουργός, «κινήθηκε συντονισμένα, προκειμένου να ανταποκριθεί στις νέες προκλήσεις και απαιτήσεις. Αναπτύξαμε συγκεκριμένες δράσεις για την ομαλή ενσωμάτωση και αποτελεσματική αξιοποίηση της Τεχνητής Νοημοσύνης στον Πολιτιστικό Τομέα, στο πλαίσιο της διαρκούς επικαιροποίησης και εξέλιξης της ψηφιακής του πολιτικής. Αξιοποιώντας πορίσματα και προτάσεις της Συμβουλευτικής Επιτροπής, προχωρήσαμε στο σχεδιασμό και την έναρξη υλοποίησης μιας συνεκτικής στρατηγικής, η οποία εξειδικεύεται μέσα από ένα πλέγμα στοχευμένων δράσεων που καλύπτουν τόσο την πολιτιστική κληρονομιά, όσο και τον σύγχρονο πολιτισμό».

Η Πολιτιστική Κληρονομιά και η Σύγχρονη Καλλιτεχνική Παραγωγή/Δημιουργική Βιομηχανία, ως διακριτοί τομείς με διαφορετικά αντικείμενα, νομικά και ηθικά πλαίσια, ανάγκες διαχείρισης και δυναμικές καινοτομίας, απαιτούν εξειδικευμένες προσεγγίσεις. Για τον λόγο αυτό, η στρατηγική του Υπουργείου Πολιτισμού βασίστηκε σε διακριτές μελέτες για κάθε επιμέρους τομέα, ώστε να διασφαλιστεί η αποτελεσματική και υπεύθυνη αξιοποίηση της ΤΝ.

Οι δύο κύριες μελέτες που εκπονήθηκαν είναι:

• «Εθνική Στρατηγική Ενσωμάτωσης της Τεχνητής Νοημοσύνης στη Διαχείριση, Διατήρηση και Προώθηση της Πολιτιστικής Κληρονομιάς», η οποία ανατέθηκε σε τεχνικό σύμβουλο (την εταιρεία συμβούλων Ernst & Young).
• «Στρατηγική Μελέτη για την προστασία των πνευματικών και συγγενικών δικαιωμάτων κατά την ανάπτυξη της ΤΝ σε όλες τις μορφές τέχνης», η οποία ανατέθηκε στον Οργανισμό Πνευματικής Ιδιοκτησίας (ΟΠΙ).

«Η πρώτη μελέτη», όπως διευκρίνισε η Υπουργός, «διαρθρώνεται σε οκτώ κεντρικούς πυλώνες, καλύπτοντας όλο το φάσμα της πολιτιστικής δραστηριότητας: την ενοποίηση και σημασιολογική ανάλυση πολιτιστικών δεδομένων για την έρευνα, τη συντήρηση και την προστασία μνημείων από την κλιματική αλλαγή μέσω δημιουργίας ψηφιακών διδύμων (digital twins), καθώς και την ενίσχυση της διεθνούς εξωστρέφειας και της πολιτιστικής διπλωματίας για τον επαναπατρισμό πολιτιστικών αγαθών. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στις εμβυθιστικές και συμπεριληπτικές εμπειρίες για το κοινό, μέσω τεχνολογιών εικονικής και επαυξημένης πραγματικότητας (VR/AR), ενώ προβλέπεται η συστηματική ενίσχυση των ψηφιακών δεξιοτήτων του ανθρώπινου δυναμικού του Υπουργείου και των εποπτευόμενων φορέων».

Η δεύτερη μελέτη, εστιάζοντας στον Σύγχρονο Πολιτισμό και τη δημιουργική βιομηχανία, δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα στα ζητήματα προστασίας των δημιουργών, των πνευματικών και συγγενικών δικαιωμάτων στο νέο περιβάλλον της ΤΝ, λαμβάνοντας υπόψη το εθνικό και ενωσιακό δίκαιο. Στοχεύει στη θωράκιση της δημιουργικότητας και του πρωτότυπου περιεχομένου, ενώ εξετάζει τις εργασιακές, οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις. Η έγκαιρη διαμόρφωση του κατάλληλου θεσμικού πλαισίου, που θα εξισορροπεί την καινοτομία με την προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας, κρίνεται ως παράγοντας καίριας σημασίας. Η διοικητική αναδιοργάνωση του Οργανισμού Πνευματικής Ιδιοκτησίας και ο εκσυγχρονισμός του θεσμικού του πλαισίου αναμένεται να συμβάλουν σημαντικά προς αυτή την κατεύθυνση.

Η Λίνα Μενδώνη αναφέρθηκε επίσης στην ενεργό συμμετοχή του Υπουργείου στην ανάπτυξη υπηρεσιών ΤΝ για τη Γλώσσα και τον Πολιτισμό, μέσω πρόσφατης υπογραφής μνημονίου με την εταιρεία «Ελληνικό Εργοστάσιο Τεχνητής Νοημοσύνης Ανώνυμη Εταιρεία» (Φάρος AI Factory). Το Υπουργείο θα συμβάλει στη δημιουργία Ελληνικών Χώρων Δεδομένων για τη Γλώσσα και την Πολιτιστική Κληρονομιά, στην ανάπτυξη και εκπαίδευση του Ελληνικού Μεγάλου Γλωσσικού Μοντέλου (LLM) βασισμένου σε επιστημονικά δεδομένα, καθώς και στη δημιουργία εργαλειοθήκης με σύνολα δεδομένων, υπηρεσίες και μοντέλα ΤΝ για δημόσιους φορείς, ερευνητικά ιδρύματα, πολιτιστικούς οργανισμούς και μικρομεσαίες επιχειρήσεις του κλάδου.

Παράλληλα, το Υπουργείο Πολιτισμού υπέγραψε Προγραμματική Σύμβαση με το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο για ένα ερευνητικό πρόγραμμα που θα μετατρέψει και θα αξιοποιήσει το ψηφιακό και ψηφιοποιημένο πολιτιστικό απόθεμα του ΥΠΠΟ σε μια οργανωμένη, δυναμική και επεκτάσιμη γνωσιακή υποδομή. Στόχος είναι η υποστήριξη της επιχειρησιακής λειτουργίας των Υπηρεσιών, η λήψη τεκμηριωμένων αποφάσεων και ο στρατηγικός σχεδιασμός για τη μακροπρόθεσμη διαχείριση μνημείων και αρχαιολογικών χώρων.

Στο πλαίσιο αυτό, προβλέπεται ο σχεδιασμός και η υλοποίηση Γνωσιακών Γραφημάτων (Knowledge Graphs), η εκπαίδευση εξειδικευμένων γλωσσικών μοντέλων (LLM) και η ανάπτυξη πιλοτικών εφαρμογών συνομιλιακής αλληλεπίδρασης (chatbots). Αυτές οι εφαρμογές θα υποστηρίζουν τη λήψη αποφάσεων για την τεκμηρίωση και διαχείριση των ελληνικών Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς UNESCO, καθώς και χριστιανικών και οθωμανικών μνημείων της ελληνικής επικράτειας.

Για τον συντονισμό, τον καθορισμό προτεραιοτήτων και την παρακολούθηση των δράσεων, έχει συσταθεί στο Υπουργείο Πολιτισμού μια διατομεακή και διεπιστημονική Ειδική Επιτροπή Τεχνητής Νοημοσύνης, με συμβουλευτικό, καθοδηγητικό και επιτελικό ρόλο.

Ο Ιωάννης Μαστρογεωργίου, Ειδικός Γραμματέας Μακροπρόθεσμου Σχεδιασμού στην Προεδρία της Ελληνικής Κυβέρνησης, τόνισε ότι «η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί ίσως τη σημαντικότερη τεχνολογική πλατφόρμα. Επηρεάζει όχι μόνο πρακτικά τον πολιτισμό μέσω της ανάδειξης και προστασίας του, αλλά επιφέρει τη βαθύτερη μεταβολή στη σχέση ανθρώπου και μηχανής, επαναπροσδιορίζοντας τη δημιουργία, τη συνεργασία και τη συμπαραγωγή ιδεών. Ο Πολιτισμός είναι ένας ζωντανός οργανισμός που απαιτεί συνεχή φροντίδα και προσαρμογή. Ο επαναπροσδιορισμός της θέσης και του ρόλου του ανθρώπου σε αυτό το νέο, αχαρτογράφητο περιβάλλον που δημιουργεί η ΤΝ στη σχέση του με τον Πολιτισμό, συνιστά καίρια πρόκληση και ταυτόχρονα σημαντική εθνική ευθύνη, η οποία απαιτεί ανοιχτή, δυναμική και εκσυγχρονιστική στρατηγική».

Ο Δρ. Κωστής Χλουβεράκης, εταίρος της Ernst &Young Ελλάδος, παρουσίασε το βασικό πλαίσιο αρχών της μελέτης για την αξιοποίηση της ΤΝ στην πολιτιστική κληρονομιά. «Η στρατηγική ενσωμάτωσης της ΤΝ στον Πολιτισμό πρέπει να εδράζεται στις θεμελιώδεις αρχές της ηθικής υπευθυνότητας, της διαφάνειας, της αυθεντικότητας των δεδομένων και της βιωσιμότητας, και να εναρμονίζεται με το ευρωπαϊκό πλαίσιο (AI Act). Κεντρικοί στόχοι της είναι η ενοποίηση του κατακερματισμένου πολιτιστικού αποθέματος σε ένα δυναμικό «ζωντανό οικοσύστημα γνώσης», η ενίσχυση της προστασίας και διαχείρισης της κληρονομιάς μέσω προηγμένων εργαλείων τεκμηρίωσης, καθώς και η βελτίωση της προσβασιμότητας και της εμβυθιστικής εμπειρίας για το κοινό. Τελικό ζητούμενο η δημιουργία μιας ολοκληρωμένης πλατφόρμας ΤΝ για την Πολιτιστική Κληρονομιά, που θα λειτουργήσει ως ο ψηφιακός κόμβος διασύνδεσης όλης της πολιτιστικής πληροφορίας».

Η Αναπληρώτρια Διευθύντρια του Οργανισμού Πνευματικής Ιδιοκτησίας, Μαρία-Δάφνη Παπαδοπούλου, ανέπτυξε τη στρατηγική για την προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων, εστιάζοντας στις σύνθετες προκλήσεις που δημιουργεί η ΤΝ. Ανέδειξε το παράδοξο της ισχυρής εξάρτησής της από την ανθρώπινη δημιουργία, την οποία ταυτόχρονα υπονομεύει μέσω μη αδειοδοτημένης χρήσης έργων. Τόνισε τις ορατές οικονομικές επιπτώσεις για τους δημιουργούς και τη σημασία της οικονομικής τους βιωσιμότητας για τη συνέχιση της πολιτιστικής παραγωγής, ενώ επισήμανε τον κίνδυνο ποιοτικής υποβάθμισης των συστημάτων ΤΝ όταν βασίζονται σε συνθετικά δεδομένα. Υπογράμμισε επίσης τη δημιουργική ανισότητα εις βάρος μικρότερων γλωσσών, όπως η ελληνική, τονίζοντας ότι η πνευματική ιδιοκτησία αποτελεί ζήτημα πολιτιστικής πολιτικής.

Ο καθηγητής της Σχολής Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχανικών Υπολογιστών του ΕΜΠ, Γεώργιος Στάμου, ανέδειξε τους τρεις βασικούς άξονες ανάπτυξης της ΤΝ: τα μεγάλα προεκπαιδευμένα μοντέλα, τα μικρότερα υψηλής ακρίβειας και τα υβριδικά συστήματα. Επισήμανε το πρόβλημα της μεροληψίας των δεδομένων, τονίζοντας την ανάγκη παραγωγής αυθεντικού ελληνικού περιεχομένου. Αναδεικνύοντας τις δυνατότητες εφαρμογής της ΤΝ στον Πολιτισμό (τρισδιάστατες απεικονίσεις, υποστήριξη αρχαιολογικής έρευνας), κατέληξε σε τρεις κρίσιμες οριζόντιες προτεραιότητες: την προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας, την εκπαίδευση για την κατανόηση της τεχνολογίας, και την αξιοποίηση της ευρωπαϊκής συγκυρίας για την ενίσχυση του ρόλου της Ελλάδας στον τομέα της ΤΝ και του πολιτισμού.

Το Υπουργείο Πολιτισμού, μέσω της συνεργασίας με την ακαδημαϊκή και ερευνητική κοινότητα, τη δημιουργία σύγχρονων ψηφιακών υποδομών και τη θεσμική ενίσχυση, διαμορφώνει τις προϋποθέσεις για μια δυναμική και βιώσιμη μετάβαση του ελληνικού πολιτισμού στη νέα ψηφιακή εποχή.