Η Εξέλιξη της Πολυκατοικίας στη Σύγχρονη Ελλάδα: Μια Ιστορική Αναδρομή σε Χρονικές Φάσεις

Μια νέα μελέτη του Ομότιμου Καθηγητή στη Σχολή Πολιτικών Μηχανικών του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, Σεραφείμ Πολύζου, φωτίζει την ιστορική πορεία της πολυκατοικίας στη σύγχρονη Ελλάδα, αναλύοντας τις χρονικές περιόδους και τους παράγοντες που διαμόρφωσαν την αστική ανάπτυξη της χώρας.

Η έρευνα, όπως εξηγεί ο κ. Πολύζος στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, διακρίνει τέσσερις διακριτές περιόδους στην εξέλιξη των ελληνικών πόλεων και οικισμών:

1. Η Α΄ Περίοδος (περίπου 1830-1923): Η περίοδος αυτή συμπίπτει με την ίδρυση του ελληνικού κράτους και την ενοποίηση του εθνικού χώρου, κορυφώνοντας με την άφιξη των προσφύγων το 1923. Χαρακτηρίζεται από τη συγκρότηση του κράτους και την ενσωμάτωση νέων εδαφών.

2. Η Β΄ Περίοδος (1923-1950): Η περίοδος αυτή καλύπτει τον μεσοπόλεμο, τη γερμανική κατοχή και τον εμφύλιο πόλεμο, περίοδοι έντονης κοινωνικοπολιτικής αναταραχής.

3. Η Γ΄ Περίοδος (1950-1970): Σημαντικές οικονομικές εξελίξεις και ραγδαίες μεταβολές στην αστική ανάπτυξη χαρακτηρίζουν αυτή την περίοδο, με την Ελλάδα να εισέρχεται σε μια φάση εκσυγχρονισμού.

4. Η Δ΄ Περίοδος (1970-σήμερα): Η πιο πρόσφατη περίοδος, όπου τα αστικά προβλήματα οξύνονται λόγω της αύξησης του μεγέθους των πόλεων. Ο κ. Πολύζος επισημαίνει την έντονη οικοδομική δραστηριότητα στην Αττική, συχνά εκτός σχεδίου, με αδόμητες περιοχές να μετατρέπονται σε αστικές ζώνες, συχνά με κακότεχνες κατασκευές. Η έλλειψη υποδομών και η άναρχη δόμηση οδήγησαν σε υποβαθμισμένα περιβάλλοντα. Παρά την εμφάνιση μεταρρυθμιστικών προσπαθειών τη δεκαετία του 1960, πολλά πολεοδομικά σχέδια παρέμειναν ανεκτέλεστα.

Η Σύγχρονη Αστική Ανάπτυξη (1970-σήμερα):
Από τις αρχές της δεκαετίας του 1970, η Ελλάδα εισέρχεται στην τρίτη φάση της αστικής ανάπτυξης. Η εμφάνιση περιβαλλοντικών προβλημάτων οδήγησε σε προβληματισμό για το μέλλον των πόλεων. Ενώ υπήρξε μια προσπάθεια συνολικής ρύθμισης των οικιστικών προβλημάτων, η μεγέθυνση των μεγάλων αστικών κέντρων συνεχίστηκε εις βάρος λιγότερο αναπτυγμένων περιοχών.

Η ένταξη στην ΕΟΚ (Ευρωπαϊκή Ένωση) εισήγαγε νέες αρχές στη νομοθεσία, όπως η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος και η βελτίωση της ποιότητας ζωής. Καταβλήθηκαν προσπάθειες για αναβάθμιση της οικιστικής και πολεοδομικής πολιτικής, με στόχο την αποτελεσματική διαχείριση του αστικού χώρου.

Η σύγχρονη αστική ανάπτυξη, με κύρια χαρακτηριστικά της το συνεχές οικοδομικό σύστημα, την ανάγκη για χώρους στάθμευσης, τις βελτιώσεις στις πολυκατοικίες και τον περιορισμό των συντελεστών δόμησης, άρχισε τη δεκαετία του 1970. Ωστόσο, οι πιέσεις για κατοικία στις μεγάλες πόλεις, το κυκλοφοριακό, η ρύπανση και η πυκνότητα οδήγησαν στην εμφάνιση προαστιακών περιοχών και στη μετακίνηση εύπορων κατοίκων.

Η πολυκατοικία, από σύμβολο κοινωνικής ανέλιξης, μετατράπηκε σε λύση στέγασης για μεσαία και χαμηλά εισοδήματα. Το μοντέλο αυτό, που υιοθετήθηκε αρχικά από την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη, επεκτάθηκε σε όλες τις ελληνικές πόλεις.

Παρόλα αυτά, τα σημάδια γήρανσης είναι εμφανή. Η αλλοίωση του αστικού περιβάλλοντος, η απώλεια της ταυτότητας των περιοχών και η απώλεια της αίσθησης της «γειτονιάς» δεν αντισταθμίζονται πλέον από τα πλεονεκτήματα της πολυκατοικίας. Η πολιτεία, αναγνωρίζοντας έμμεσα τα μειονεκτήματα, υιοθέτησε χαμηλότερους συντελεστές δόμησης.

Ο κ. Πολύζος επισημαίνει ότι η άναρχη ανάπτυξη οφείλεται στην έλλειψη μακροχρόνιου σχεδιασμού. Οι κεντρικές και οι τοπικές αρχές σπάνια κατάφεραν να προηγηθούν των οικιστικών αναγκών. Καταλήγοντας, τονίζει:

«Τα βασικά χαρακτηριστικά της ανάπτυξης των μεγάλων πόλεων κατά τη μεταπολεμική περίοδο στην Ελλάδα είναι τα εξής:

• Η πολεοδόμηση των πόλεων ακολουθούσε συνήθως τη δημιουργία ζήτησης για αστική γη και δεν προηγούνταν αυτής. Με άλλα λόγια, δεν υπήρχε μακροχρόνιος και έγκαιρος σχεδιασμός, ώστε οι πόλεις να κτιστούν σύμφωνα με ένα «όραμα» για το μέλλον τους, το οποίο θα αποτυπωνόταν στα πολεοδομικά τους σχέδια.
• Η έλλειψη σχεδιασμού και η δημιουργία ικανοποιητικών σε έκταση πολεοδομημένων αστικών οικοπέδων είχε συνέπεια τη μικρή προσφορά αστικής γης, ανίκανης να καλύψει την υπάρχουσα ζήτηση. Έτσι, πρόεκυψε η εμφάνιση των αυθαίρετων κατασκευών στις περιαστικές περιοχές των μεγάλων πόλεων, αφού η αδυναμία απόκτησης οικοπέδων οδηγούσε ένα μέρος των κατοίκων που μετανάστευσε στις μεγάλες πόλεις να οικοδομήσει σε περιοχές εκτός σχεδίου.
• Τα παραπάνω προκάλεσαν την άναρχη ανάπτυξη των πόλεων, που απεικονιζόταν στις χρήσεις αστικής γης».