Οι Αόρατοι Εργάτες της Ψηφιακής Πολιτιστικής Κληρονομιάς: Πώς η Επισημείωση Ενισχύει την Προσβασιμότητα

Ένα αιγυπτιακό αγαλματίδιο πιθήκου, ένα χρυσό λιοντάρι από λαβή αρχαίου αγγείου, ένας σκύλος-αστροναύτης σε σύγχρονο πίνακα ζωγραφικής. Για χρόνια, όλα αυτά τα αντικείμενα, που βρίσκονται στις ψηφιακές συλλογές της χώρας, παρέμεναν ουσιαστικά αόρατα, καθώς τους έλειπαν τα κατάλληλα μεταδεδομένα για να εντοπιστούν μέσω μιας απλής αναζήτησης. Σήμερα, η ορατότητά τους βελτιώνεται δραστικά χάρη στην εργασία μιας ομάδας εκπαιδευμένων επισημειωτών (annotators).

Αυτή την κρίσιμη, αλλά συχνά αθέατη, δουλειά της προσθήκης ψηφιακών ετικετών ανέλαβαν άτομα με αναπηρία, σε συνεργασία με το Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης και Ηλεκτρονικού Περιεχομένου (ΕΚΤ). Η δράση αυτή εντάσσεται στο πλαίσιο του έργου «ΑμεΑ Πρωτοπόροι στην Τεχνητή Νοημοσύνη», που υλοποιείται από την αστική μη κερδοσκοπική εταιρεία «Science for You» (SciFY).

Πίσω από κάθε επιτυχημένη αναζήτηση σε ψηφιακά αρχεία κρύβεται μια διαδικασία που ο χρήστης σπάνια αντιλαμβάνεται. Ακόμα και η πλουσιότερη ψηφιακή συλλογή χάνει την αξία της εάν οι εικόνες της δεν είναι σωστά κατηγοριοποιημένες.

Οι επισημειωτές ανέλαβαν ακριβώς αυτό: να αναγνωρίσουν τι απεικονίζουν οι εικόνες και να προσθέσουν τις απαραίτητες πληροφορίες σε έργα που περιλαμβάνονται στο SearchCulture.gr. Η πύλη αυτή, που αναπτύσσεται και λειτουργεί από το ΕΚΤ, αποτελεί τον ανοικτό, δημόσιο κόμβο για την συγκέντρωση, διαχείριση, εμπλουτισμό και διάθεση ψηφιακών πολιτιστικών τεκμηρίων.

Το SearchCulture.gr, έχοντας συμπληρώσει μια δεκαετία λειτουργίας, προσφέρει κεντρική πρόσβαση σε πάνω από ένα εκατομμύριο τεκμήρια από 162 ψηφιακές συλλογές, που ανήκουν σε 121 φορείς από όλη την Ελλάδα. Αυτοί περιλαμβάνουν μουσεία, αρχεία, πινακοθήκες, βιβλιοθήκες, εφορείες αρχαιοτήτων, δήμους και ερευνητικά κέντρα. Επιπλέον, λειτουργεί ως ο εθνικός συσσωρευτής για την ευρωπαϊκή πλατφόρμα πολιτιστικής κληρονομιάς Europeana.

Το περιεχόμενο της πύλης καλύπτει ένα ευρύ φάσμα μορφών και τεκμηρίων: αρχαιολογικά ευρήματα, λαογραφικά αντικείμενα, χειρόγραφα, πίνακες ζωγραφικής, έργα θρησκευτικής τέχνης, ιστορικούς χάρτες, υλικό άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς, φωτογραφίες, βίντεο, ηχητικά αρχεία και 3D ψηφιοποιήσεις. Η συνεργασία του ΕΚΤ με τη SciFY εστίασε ιδιαίτερα στην επισημείωση τεκμηρίων που απεικονίζουν ζώα.

Η Αγάθη Παπανότη, αρχαιολόγος και ειδική πληροφόρησης στο ΕΚΤ, εξηγεί: «Εμείς πραγματοποιούμε την επιστημονική ψηφιακή επιμέλεια και τον σημασιολογικό εμπλουτισμό των μεταδεδομένων. Ενώ οι φορείς μπορεί να χρησιμοποιούσαν γενικούς όρους όπως «γάτα» ή «ζώο», ή και κανέναν όρο, εμείς καταφέρναμε να εντοπίσουμε τα αντικείμενα που απεικονίζουν ζώα. Ωστόσο, η λεπτομερής περιγραφή του κάθε ζώου δεν γινόταν μαζικά. Αυτό ανέλαβαν οι επισημειωτές.»

Ετικέτες σε 2.600 Τεκμήρια

Με τη βοήθεια των επισημειωτών, πάνω από 2.600 τεκμήρια – όπως πίνακες ζωγραφικής, φωτογραφίες, αφίσες, αρχαιολογικά ευρήματα, εικονογραφήσεις και γραμματόσημα – από 20 επιλεγμένες ψηφιακές συλλογές, απέκτησαν τις κατάλληλες ετικέτες περιεχομένου, καθιστώντας την αναζήτησή τους πολύ πιο εύκολη.

Ως αποτέλεσμα αυτής της συνεργασίας, δημιουργήθηκε η νέα ψηφιακή θεματική έκθεση του SearchCulture.gr, «Ο κόσμος των ζώων». Η έκθεση, που αναρτήθηκε τον προηγούμενο μήνα, αναδεικνύει τη διαχρονική παρουσία του ζωικού κόσμου στην τέχνη, συγκεντρώνοντας τεκμήρια όπου τα ζώα άλλοτε εξυμνούνται και άλλοτε λειτουργούν ως φορείς συμβολικών, αισθητικών και υπαρξιακών προβληματισμών του σύγχρονου ανθρώπου. Οι επισημειωτές, στην ουσία, λειτούργησαν ως οι αόρατοι ψηφιακοί επιμελητές των συλλογών που παρουσιάζονται στην έκθεση.

Συμπερίληψη στην Τεχνητή Νοημοσύνη

Το annotation, η διαδικασία κατά την οποία ο άνθρωπος «ετικετοποιεί» δεδομένα (εικόνες, κείμενα, ήχο), αποτελεί συχνά την αόρατη βάση των σύγχρονων συστημάτων Τεχνητής Νοημοσύνης. Το πρόγραμμα «ΑμεΑ Πρωτοπόροι στην Τεχνητή Νοημοσύνη» αποδεικνύει ότι, με την κατάλληλη εκπαίδευση, εργαλεία και υποστήριξη, άτομα με αναπηρία μπορούν να διακριθούν σε ένα πεδίο αιχμής.

Στις δύο πρώτες φάσεις του έργου, εκπαιδεύτηκαν 39 άτομα με αναπηρία και 20 επαγγελματίες ψυχικής υγείας, ενώ πραγματοποιήθηκαν πάνω από 1.500 ώρες εποπτευόμενης εργασίας σε συνεργασία με έξι ερευνητικές ομάδες. Η φετινή, τρίτη χρονιά, σηματοδοτεί τη μετάβαση στην ανεξάρτητη επαγγελματική απασχόληση δώδεκα ατόμων, οι οποίοι έχουν συγκεντρώσει πάνω από 2.000 ώρες αμειβόμενης εργασίας σε πραγματικά έργα τεχνητής νοημοσύνης.

Παράλληλα, το έργο ανέδειξε μια λιγότερο προφανή διάσταση της ανάπτυξης της Τεχνητής Νοημοσύνης: η συνεργασία με ανθρώπους με διαφορετικό υπόβαθρο συμβάλλει στον εκδημοκρατισμό των νέων τεχνολογιών.

«Θέλαμε άτομα με αναπηρία να βρουν εργασία σε έναν ταχέως εξελισσόμενο χώρο. Παράλληλα, διαπιστώσαμε ότι συμβάλλουν στην ανάπτυξη πιο συμπεριληπτικών συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης», εξηγεί ο Βασίλης Γιαννακόπουλος, συνιδρυτής της SciFY.

Ο ίδιος αναφέρει ως παράδειγμα τα chatbots που χρησιμοποιούν οργανισμοί, όπως τράπεζες και εταιρείες κινητής τηλεφωνίας. «Εάν ένα σύστημα έχει δοκιμαστεί μόνο σε ένα περιορισμένο προφίλ χρηστών και όχι, για παράδειγμα, σε ένα άτομο στο φάσμα του αυτισμού, σε έναν ηλικιωμένο ή σε κάποιον με διαφορετικό επίπεδο ψηφιακών δεξιοτήτων, τότε είναι πιθανό να μην ανταποκρίνεται στις ανάγκες όλων των χρηστών. Γι’ αυτό είναι κρίσιμη η συμπερίληψη από τη φάση της εκπαίδευσης των μοντέλων».

Σύμφωνα με τον διευθυντή του ΕΚΤ, Κυριάκο Τολιά, «η συνεργασία του ΕΚΤ με τη SciFY καταδεικνύει πώς η τεχνολογία, τα ανοικτά πολιτιστικά δεδομένα και η συμπερίληψη μπορούν να συνυπάρξουν σε μια δράση με πραγματική δημόσια αξία». «Η βελτίωση της ποιότητας και της ευκολίας εντοπισμού του ψηφιακού πολιτιστικού περιεχομένου αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία όταν συνδέεται με την αξιοποίηση των δεξιοτήτων και των ιδιαίτερων ικανοτήτων των συμμετεχόντων στο συγκεκριμένο έργο. Είναι ένα παράδειγμα συνεργασίας που αποδεικνύει ότι οι δημόσιες ψηφιακές υποδομές υπηρετούν ταυτόχρονα τη γνώση, τον πολιτισμό και μια πιο συμπεριληπτική κοινωνία», προσθέτει.

Η τρίτη φάση του προγράμματος περιλαμβάνει επίσης την ανάπτυξη μιας ανοιχτής ψηφιακής πλατφόρμας διαχείρισης annotation (annotation management platform), που θα μειώσει σημαντικά τα εμπόδια για εταιρείες και ερευνητές που επιθυμούν να ξεκινήσουν projects επισημείωσης με συμπεριληπτικές ομάδες.

Αξίζει να σημειωθεί ότι το πρόγραμμα της SciFY «ΑμεΑ Πρωτοπόροι στην Τεχνητή Νοημοσύνη», που υλοποιείται με την υποστήριξη της METLEN και του Διεθνούς Αερολιμένα Αθηνών, έχει αναγνωριστεί από το IRCAI της UNESCO ως ένα από τα 100 κορυφαία έργα Τεχνητής Νοημοσύνης για την υποστήριξη των 17 Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών (SDGs).

ΠΗΓΗ:ΑΠΕ